ماكسيمالار مەن قوعامدىق ويلار...

وزىڭنەن بيىك ادامعا ەلىكتەۋدىڭ ەش سوكەتى جوق قوي. مۇنى جازۋعا تومەندەگى ويشىلداردىڭ الۋان تۇسىنىكتەرى اسەر ەتتى دەسەم، ەش ارتىق ايتقاندىعىم ەمەس. جالپى، جازبا ءادeبيeتتe افoريستيكانى جeكe جانر رeءتىندe دامىتقان جان دە لابريۋيeر مەن بلەز پاسكالدى، سونداي-اق فرانسۋا دە لارoشفۋكoنى ايرىقشا ايتۋعا بولادى. لارoشفۋكoنىڭ ايگىلى ماكسيمالارى – الەمدىك oيدىڭ التىن قازىناسى. فيلوسوفياداعى اپoفتeگما مەن ماكسيمالار، گنoما مەن سeنتeنسيا سىندى ءتۇرلى تاسىلدەرگە جازىلعان ەڭبەكتەر ەستى وقىرماندى ەش ويلاندىرماي قويمايدى. وسى ءبىر قىسقاشا عانا جانرعا قالام تەربەگەن مىقتىلاردىڭ قاي-قايسىنىڭ بولسىن قالام قۋاتى ءبىزدى دە شىن ىنتىقتىرعان ەدى. ەندەشە ءار جىلداردا (دۇرىسى، وسى ون جىلدىڭ مۇعدارىندا) قوعامدىق كوڭىل كۇي اۋانىنا بايلانىستى جازىلعان ادەبيەت پەن ونەرگە، الەۋمەتتانۋ مەن تەولوگياعا، ساياساتتانۋ مەن فيلوسوفياعا قاتىستى ويلارىمنىڭ وسى بولىگىن وزدەرىڭىزگە ۇسىنىپ وتىرمىن. ىلگەرىدە جارىق كورگەن ءبىرشاما ءبولىمىن پورتالىمىزدىڭ الدىڭعى ساندارىنان تاۋىپ الىپ وقۋلارىڭىزعا بولادى.

***

شىندىق – بيىك مىنبەلەردە نەمەسە ادەبي كەيىپكەرلەردىڭ اۋىزىمەن عانا ايتىلاتىن عۇلاما سوزدەر ەمەس، ول ورتەنگەن ءۇي، ولگەن ءسابي بەينەسىمەن دە ادامدارعا استىرتىن كورىنىس بەرەدى.

***

ميشەل فۋكو: «بىلەسىز بە، بيلىك نە ارقىلى جۇرەدى؟ بيلىك بالاباقشا مەن مەكتەپ، سوسىن اۋرۋحانالار ارقىلى جۇرەدى. ونىڭ بار كۇشى وسى جەردە» دەيدى. ءسوز جوق، بيلىك تابيعاتى ءۇشىن اتالعان بۇل نىساندار كوكتەمدە تۇقىم سەبەتىن بەينە ءبىر ەگىس القابى ءتارىزدى.

فۋكو نەگە بۇلاي دەدى؟ ءبىز بۇل پىكىردى نە ءۇشىن قۋاتتاپ وتىرمىز؟

ءقازىر، وكىنىشكە قاراي، ەلىمىزدە ءبىلىم جۇيەسى تولىعىمەن يدەولوگيا قۇرالىنا اينالىپ بارادى.

ءبىر-اق نارسەنى بىلەمىن. يدەولوگياعا اينالعان «ءبىلىمنىڭ» قوعام كەلبەتىن شىن تانىتاتىنداي وبەكتيۆتى بولۋى ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس.

***

«...اتادان التاۋ،

انادان تورتەۋ،

جالعىزدىق كورەر جەرىم جوق.

اعايىن، بەك كوپ،

ايتامىن ەپتەپ،

ءسوزىمدى ۇعار ەلىم جوق...

مولاسىنداي باقسىنىڭ

جالعىز قالدىم تاپ شىنىم».

ابايدىڭ «سەگىز اياق» ولەڭىنىڭ باستاپقى ەكى جولىنداعى وسى، «اتادان التاۋ» مەن «انادان تورتەۋ» تۇسىنىگى بۇعان دەيىن ءبىزدىڭ سانامىزعا، بۇل ولەڭ اكەسى قۇنانبايدان تۋعان ارىستاي التى ۇلىنا، ال اقىننىڭ «انادان تورتەۋ» دەپ يشارالاپ وتىرعانى اناسى ۇلجاننان تۋعان ءتورت ۇلعا قاتىستى ايتىلعان دەپ ءتۇسىندىرىلىپ كەلگەن بولاتىن.

شىن مانىندە سولاي ما؟

بىزدىڭشە ولاي ەمەس. بۇل باستاپقى ەكى جولدىڭ بىرگە تۋعان اعايىندىق يا تۋىستىق ۇعىمىنا ءتىپتى دە قاتىسى جوق.

مۇنى ەندى بىلايشا سانامالاپ كورسەتۋگە بولادى.

وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، قۇنانبايدىڭ ءتورت ايەلى بولعان. بايبىشەسى كۇڭكەدەن جالعىز قۇدايبەردى تۋسا، ەكىنشى ايەلى – ۇلجاننان: تاڭىربەردى، اباي، ىسقاق، وسپان، ال ءۇشىنشى ايەلى – ايعىزدان: حاليوللا مەن ىسماعۇل تۋعان.

بايقاپ وتىرعان بولارسىزدار، بالالارىنىڭ سانى التاۋ ەمەس، جەتەۋ.

ەندەشە اقىن بۇل جەردە التى سانىن نەگە الىپ وتىر؟

ادەبيەتتە ءسوزدىڭ ەرەكشە ەموسيالىق بوياۋىن كۇشەيتىپ، داۋىستى دىبىستاردىڭ قايتالانۋىن انىقتايتىن اسسونانس، سول سەكىلدى قۇبىلىستار مەن زاتتاردىڭ ۇقساستىق بەلگىلەرىن يشارالايتىن مەتافورا دەيتىن ارنايى ۇعىم بار.

قايتالاپ ايتايىق، اقىن ولەڭىنىڭ اتالعان باستاپقى جولىنداعى «التى» مەن «ءتورت» تۇسىنىگى تۋىسقان، اعايىندىق ەمەس، «اسسونانس» پەن «مەتافورا» رەتىندە ارنايى قولدانىپ وتىر.

راس، «التى» مەن «ءتورت» تۇسىنىگى – قازاق تانىمىندا ابدەن ورنىققان ۇعىم.

«اۋىلدىڭ التى اۋىزى»، «الارمانعا التاۋ از...»، «التى الاش»، «التى قانات اقوردا» ال ەندى تورتكە كەلسەك، «ءتورت قۇبىلا»، «ءتورت تاراپ»، «ءتورت ءسوزىڭ تۇگەلىمەن كەلمەگەن سوڭ» (ەستاي بەركىمباي ۇلى) ىسپەتتى مول مىسالداردى ايتپاعاندا، «التاۋ الا بولسا، اۋىزداعى كەتەدى، تورتەۋ تۇگەل بولسا، توبەدەگى كەلەدى» سوزىندەگى وسى «التى» مەن «ءتورت» ۇعىمى قازاق تانىمىندا قامشىنىڭ ورىمىندەي بىرىمەن ءبىرى ەتەنە جىمداسىپ كەتكەن تۇسىنىكتەر. ەكەۋىن ەش اجىراتۋعا كەلمەيدى.

بۇل تۇرعىدان كەلسەك، اباي اتادان كوپ بولسا دا ءوزىنىڭ ىشكى جالعىزدىعىن ىلكىدەگى ماحامبەت سەكىلدى «وتەمىستەن تۋعان ون ەدىك، ونىمىز اتقا مىنگەندە جەر قايىسقان قول ەدىك» ىسپەتتى مەتافورا مەن مەتونيميا تاسىلىمەن بەرىپ وتىر.

***

اۆتوريتارلى قوعامدا ادام بويىنداعى جاعىمپازدىق امان قالۋدىڭ باستى كەپىلدىگىنە اينالادى. بۇدان بولەك مىنا دۇنيەنى دە قوسارلاپ جازا كەتەيىن. مەشەل قوعام مازمۇنى مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ ەڭ نەگىزگى مودەلىنە ۇلاسادى. مۇنى بىلايشا تاتپىشتەپ تۇسىندىرۋگە بولادى.

ماسەلەن، كەز-كەلگەن ديكتاتور بار بولعانى ەت پەن سۇيەكتەن جاراتىلعان پەندە دەسەك، ال مەملەكەتتىك جۇيە الگى ديكتاتوردىڭ ىشكى مادەنيەتى مەن ويلاۋ مازمۇنى عانا. ەندى سول جۇيە جالقىدان جالپىعا جايىلىپ، اتالعان حالىقتىڭ بەيسانالى تۇردە ءومىر ءسۇرۋ سالتى مەن كۇندەلىكتى عادەتىنە سىڭەدى. بۇل مازمۇن جۇرگەن جولىڭ، ىشكەن تاماعىڭا دەيىن جايىلىپ، جاپپاي كورىنىس بەرەدى دەسەك تە بولادى. ايتالىق، ساپاسىز سالىنعان اسفالتتار الگى ادام مادەنيەتىنىڭ مىڭ شۇڭقىرلار ارقىلى قايىرا كورىنىس بەرگەن رەالدى بەينەسى. مىنە، اۆتوريتارلى جۇيەنىڭ قاسىرەتى دە وسى...

***

مىنا دوڭگەلەك دۇنيە ءسابيدىڭ كوز جاسىنا مەيىرلەنىپ، كۇلكىسىمەن عانا جىلىنىپ تۇر...

***

كۇمبىرلەگەن شەشەن دومبىرا دەگەندە، ەڭ الدىمەن، ۇلى ورگانولوگتار ەممانۋەل رومانەنكو مەن قامار قاسىموۆ ەسىمدەرى ەسىمىزگە تۇسەدى. قىزىعى، قامار اقساقالدىڭ ءوزى وسى رومانەنكونى سىناپ، قازاق مەلودياسىن بىلمەيدى، نەگىزى، ورىس ينسترۋمەنتىنىڭ شەبەرى دەگەن سىڭايدا پىكىر بىلدىرەدى. وسى جەردە قامار قاسىموۆ تۋرالى ءبىر دەرەك كەلتىرە كەتەيىن.

سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ ايگىلى «قامار سۇلۋ» رومان-پوەماسىنداعى ەسىم وسى قامار قاسىموۆتىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان. نەگىزى شىعارما سۇيمەگەن ادامىنا ۇزاتىلىپ، زار ەڭىرەگەن گۇلايىم ەسىمدى قىزدىڭ تاعدىرىنا ارنالعان. سۇلتانماحمۇت ترويسكىدە وقۋعا قارجى تابا الماي قاتتى قينالعاندا كوپ كومەك قولىن سوزىپ كومەكتەسكەنى ءۇشىن اتالعان تۋىندىعا قولونەر شەبەرى، دوسى قاماردىڭ ەسىمىن بەرگەن ەكەن. قوش...

ايتايىن دەگەنىم بۇل ەمەس ەدى. قوس ىشەكتى دومبىرانىڭ شەشەندىگىنە قاتىستى. دومبىرانىڭ سۇڭقىلداعان ەرەكشە ءۇنى ارتقى شاناعىنان گورى بەت تاقتايىنا كوبىرەك تيەسىلى. ەندى ءوزىم دولبارلاعان مىنا ءبىر جايدى بايان ەتەيىن.

ارينە، مەنىڭ بۇل ويىممەن (باسى ءبۇتىن) كەلىسپەۋىڭىز دە ءوز ەركىڭىزدە.

دەنە فيزيولوگياسى، ونىڭ ىشىندە ادام كومەيىنەن بۇرىن، تاڭدايى دومبىرانىڭ وسى بەت تاقتاي فۋنيكسياسىنا كوبىرەك كەلىڭكىرەيدى. قۇپيانىڭ كوبى تاڭدايدىڭ تابيعاتتان ەرەكشە جاراتىلعان قۇرىلىمىنا قاتىستى ما دەيمىن.

بۇل پىكىرىمىزگە دومبىرا جاساۋ شەبەرلەرى دە نازار قويسا دەيمىز.

كوشپەلى قازاقتىڭ بالاعا «شەشەن بولسىن» دەپ تاڭداي بەرۋىندە، ونىڭ ىشىندە اسقان ءانشىنى «جەز تاڭداي» دەپ ات قويىپ، ايدار تاعۋىنىڭ استارىندا وسىنداي ارحەتيپتىك كوپ قۇپيا جاتقان ءتارىزدى.

قايىرا ايتايىن. ادام كومەيى ارتيكۋلياسيا ەسەبىندە دومبىرا شاناعىنا كەلەدى دەسەك، دىبىستىڭ ەندى اكۋستيكالىق اۋماعى مەن تەمبرىنە قاتىستى تەربەلىستى ادام تاڭدايىنا تەلىگەن بولار ەدىك.

وسى تاڭداي دەگەننەن شىعادى عوي.

ونەرتانۋشى ءبورىباي كارتەننىڭ ايگىلى ءانشى عاريفوللا قۇرمانعاليەۆتىڭ شاكىرتى ەسەبىندە سىرلاسقان مىناداي ەكەۋارا ديالوگى بار.

« – ءا، وندا بوپتى. جاقسى… – دەپ قارت ءسال قوزعالاقتاپ، شاپانىن قىمتاندى. ۇستازدىڭ كەلىسكەنىنە كوزىم ابدەن جەتكەن مەن وعان قاراي ۇمسىنا ءتۇستىم... عاريفوللا اقساقال تاماعىن قىرناپ، جۇتىنىپ الدى دا:

– «ا-اااا…» – دەپ قۋاقىلانا باسىن ءسال شالقايتا ۇستاپ، اۋزىن اشا بەردى… وسى ساتتە مەن دە ورنىمنان ۇشىپ تۇرىپ وعان ەنتەلەي ءۇڭىلدىم.

و، توبا!.. بالا-شاعامىزدىڭ تاڭدايىن قارادىق، اۋىرعاندا، سىرقاعاندا. بوزبالا كەزىمىزدە دە تالاي تاڭدايلاردى كوردىك، كىم ساناپتى، سولاردىڭ ءبارى دە ادەتتە شۇڭعىل بوپ كەلەتىن-دى. ال مىنا تاڭدايدىڭ قۇرىلىمى ءتىپتى باسقا. تايپاق، تايىز!

...ءال-فارابيدىڭ مۋزىكا اسپاپتارى شاناعىن دوڭەس قىلماي جاساۋ كەرەك دەۋى – رەزونانس قۇبىلىسى كەزىندە ونداعى ءۇننىڭ كۇشەيىپ، بوياۋى قانىق بولاتىندىعىن اڭعارعانىنان ەدى. وقىمىستى بابامىزدىڭ وسى تۇجىرىمىنا سايكەس كەلىپ، ءبىزدى ءبىر مۇشەل ۋاقىت وتكەننەن كەيىن تاڭقالدىرىپ ويعا تۇسىرگەن شوڭ ءانشى عاريفوللانىڭ جازىق بىتكەن تاڭدايى ەدى»، – دەيدى. (ءبورىباي كارتەن. «عاريفوللانىڭ تاڭدايى» 1997 جىل).

تاڭدايعا قاتىستى تايعا تاڭبا باسقانداي ءبورىباي كارتەننىڭ وسى ءبىر قىسقاشا ەستەلىك جازباسى كوپ جايدان حابار بەرەدى، ءارى دومبىرانىڭ شەشەن سويلەۋىنە قاتىستى كوزقاراسىمىزدى دا بەكەمدەي تۇسەدى دەگەن پىكىردەمىن.

***

ءومىردى ۋاقىتپەن ولشەسەڭ سان، ماحابباتپەن ولشەسەڭ ماعىنا شىعادى...

***

جاستاردىڭ ءدىندى سونداي-اق ءسالت-داستۇردى كونسترۋكتيۆتى سىناۋى ولاردىڭ كەرى كەتكەندىگى ەمەس، كەرىسىنشە ينتەللەكتۋالدىق تۇرعىدان وسكەندىگىن، شىندىققا ءبىر سۇيەم بولسىن جاقىنداپ كەلە جاتقاندىعىن كورسەتەدى.

***

قادىم زاماننىڭ ءتىرى شىراقشىسى، قازاقتىڭ قارا ولەڭى ءبۇي دەيدى:

«ولەڭنىڭ باستا دەسەڭ باسى مەندە،

بالاۋساداي مايىسقان جاسى مەندە.

قارا بۇلتتى قايىرىپ قار جاۋعىزعان،

شۇبار الا جايشىنىڭ تاسى مەندە».

بۇل ءسوزدىڭ ءسىرا دا شەندەسى جوق الاپات كۇش ەكەندىگىن كورسەتىپ تۇرعان ايرىقشا پايىم. جوعارىداعى ويماقتاي ويدىڭ ءبارى دە راس. سوزبەنەن كۇن جايلاتىپ، شىلدەنىڭ شىلىڭگىر ىستىعىندا اق تۇتەك داۋىل تۇرعىزۋعا دا بولادى. مۇنداي دەرەك ايگىلى ەتنوگراف الىكەي مارعۇلاننىڭ ەڭبەكتەرىندە بار.

…تەك ءبىر عانا شارت قاتاڭ ساقتالۋى ءتيىس.

ول ءسوز ۇستارتقان ادام اۋىزىنىڭ اسا دۋالى بولماعى عانا.

سونىمەن دۋا دەگەنىمىز نە؟

قازاقتىڭ ەسكى ەرتەگىسى مەن جىر اڭىزدارىنىڭ ءون بويى بالا جەتەكتەگەن انا مەن باتا بەرگەن دۋالى اۋىز قارياعا تولى.

وسى جاعىنان كەلسەك، دۋا – زادى ىقىلىمنان تاعان تارتقان، جانى كەمەل ادامنىڭ اۋىزىنداعى جۇپار ءسوز بولسا كەرەك. ال ءقازىر باتانى ايتپاعاندا ءجونى ءتۇزۋ اس قايىرار احۋالى دا قالماعان اقساقالدىقتى ايايمىن.

***

ءۇيىڭىزدىڭ سۋىقتىعى سىرتقى دۇنيەنىڭ دە سۋىق ەكەندىگىنىڭ كورسەتكىشى ەمەس.

***

ادەبيەتتە ابدەن كوز ۇيرەنگەن سيۋجەتتەر مەن سويلەمدەر بەينە ءبىر «ءدىن» سەكىلدى. مۇنداي دايىن دۇنيەلەرمەن وقىرماندى الداپ، ۋاقىتىن ۇرلاپ، استە وبالىنا قالۋعا بولمايدى.

***

شەشەم جارىقتىق تەلەديداردىڭ باعانا تولقىنىنان اياق استىنان اقاۋ شىعىپ كورسەتپەي قالسا دا «وسى پاتشالىققا بىردەڭە بولدى-اۋ» دەپ ۋايىمداپ كەتەتىن. ادام ساناسىن اتالا ەتكەن اۆتوكراتيانىڭ قۇدىرەتى-اي دەيمىن.

***

ادام باسىنا تۇسكەن قايعى مەن قىلبىراۋ قوبىزدىڭ ىشەگىندەي-اق بولسىن...

***

«...مومىن ەدىم، جاقسى ەدىم، ۇياڭ ەدىم،
اتتاپ ءوتتىم ولاردىڭ قيا بەلىن.
ەندى، مىنە، قاۋقارسىز قۇر اشۋدى.
جيا بەرگىم كەلەدى، جيا بەرگىم...».

شىركىن، مۇعاعالي ادامنىڭ احۋالىن تاپ باسىپ تانيدى عوي. بۇل ءبىر شۋماق ولەڭنىڭ باستاپقى ەكى جولى مەنىڭ دە قازىرگى جان دۇنيەمنىڭ اۋماعان ايناسى سەكىلدى.

بۇل جەردەگى «مومىن ەدىم...»، «جاقسى ەدىم...» دەپ وتىرعانى ادامنىڭ ىشكى جان تازالىعى بولسا كەرەك.

ال قىتىعى باسىلماعان قىزداي (كەشەگى) «ۇياڭدىعىم» جايىندا ويلاسام، ۇياتتان كىرەرگە جەر تاپپاي بەزەكتەپ كەتەمىن.

...كىرلەدىم،

بەرىشتەندىم،

مازالىمىن...

ىشىندە مىڭ كۇنانىڭ جازالىمىن.

سەن قايدا ءجۇر ەكەنسىڭ كەكىل قويعان،

كەشەگى سۇتتەن دە اپپاق تازالىعىم؟

***

ۆ.لەنين: «ورىستانعان وزگە ۇلت وكىلدەرى ەتنيكالىق ورىستان دا وتكەن شوۆينيست بولادى» – دەپتى. راس ءسوز.

ءتىل – مەنتاليتەت – پسيحولوگيا…

باستاپقى ەكەۋى جايلى بىردەڭە ايتا المايمىن. ال سوڭعىسىنا كەلسەك، ءبىزدىڭ پسيحولوگيا تازا ورىستىكى…

اششى دا بولسا ايتايىن، ءبىزدىڭ قازاق دەپ وتىرعانىمىز انتروپولوگيالىق از-كەم ءبولىنىس قانا. نەگىزىندە ءبىز (بار بولعانى) قازاق تىلىندە سويلەيتىن «ورىستارمىز» دەسەك تە بولادى.

(سۋرەتتى جي جاسادى)