ءان مەن ادەبيەت
قاراتايدىڭ بەيسەگىنەن بالۋان شولاقتىڭ «عالياسىنا» دەيىن...
«...ءبىر حالىقتىڭ ءانى كەتسە، ادەبيەتى جەسىر قالادى، ءسانى كەتەدى، ءسانى كەتسە جانى كەتەدى. قازاقتى جانسىز اعاش قىلىپ وتقا جاققىلارىڭ كەلمەسە، ءاندى ساقتاۋدىڭ قامىن قىلىڭدار».
سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ
سونىمەن، قاراتايدىڭ بەيسەگى كىم؟
قاراتايدىڭ بەيسەگى جايلى ماردىمدى دەرەك ۇشىراتا المادىم. تاپقانىم تەك تومەندەگى سايتتىڭ سىلتەمەسى عانا بولدى.
https://ru.openlist.wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5_(1894)
سايتتان كورىپ وتىرعاندارىڭىزداي، قاراتايەۆ بەيسەكە 1894 جىلى تۋعان دەپ كورسەتىلىپ تۇر.
تۋعان جەرى قىزىلتاۋ. قىزىلتاۋ – قازىرگى قاراعاندى وبلىسى، شەت اۋدانى، كارىم مىڭبايەۆ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ورتالىعى.
ءوز كەزەڭىندە ساكەن سەيفۋللين سەكىلدى ۇلت زيالىلارىمەن جولداس بولعان قاراتايدىڭ بەيسەگى 1929 جىلى جاڭاارقا اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ العاشقى ءتوراعاسى دا بولعان.
كەيىن جاڭاارقادا، قارساقبايدا، سونداي-اق اقمولادا پروكۋرور، سوت، ادۆوكات سەكىلدى ءتۇرلى قىزمەتتەر دە اتقارعان.
1934-1937 جىلدار ارالىعىندا الماتىدا ادۆوكات بولىپ قىزمەت ىستەپ جۇرگەن جەرىنەن تۇتقىندالىپ، 37 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن تالعار تۇرمەسىندە اتىلعان.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋراتۋراسى جارلىعىمەن 1994 جىلى تولىقتاي اقتالعان.
مىنە، بۇل تۇلعا تۋرالى بىلەتىن دەرەگىمىز وسى عانا.
«تاقيالى پەرىشتە» ءفيلمىنىڭ ءپروتوتيپى كىم؟
ءسوزىمىزدىڭ باسىن نەگە قاراتايدىڭ بەيسەگىنەن باستادىق؟ سەبەبى بۇل ەسىم جايلى ايتپاساق، جازبامىزدىڭ ءمانى دە بولمايتىن ەدى.
1969 جىلى تۇسىرىلگەن «تاقيالى پەرىشتە» دەگەن ءفيلمدى ءبارىڭىز دە بىلەسىزدەر عوي. كينونىڭ رەجيسسەرى اتاقتى ش.ايمانوۆ ەكەندىگى دە ءمالىم. ەندى قاراتايدىڭ بەيسەگىنىڭ «تاقيالى پەرىشتە» فيلمىنە قانداي قاتىسى بار؟
وسى جايىندا وزدەرىڭىزگە از-كەم مالىمەت بەرە كەتسەم دەيمىن.
«ايىم دا سەن، عاليا-اۋ، كۇنىم دە سەن،
وڭ قاباعىم تارتادى ك ۇلىمدەسەڭ.
مەنىڭ كوڭىلىم، عاليا داۋالاسىن،
اۋعان تۇيە سەكىلدى بەيىمدەلسەڭ.
قايىرماسى:
ويپىر-اي، جان ساۋلەم،
عاليا-اۋ، بەتىڭنەن،
ءاپپاق قارداي ەتىڭنەن.
ءبىر كۇن اۋرۋ، ءبىر كۇن ساۋ،
جازىلدىڭ با دەرتىڭنەن؟
ايدىڭ كوزىن جالت ەتىپ بۇلت السىن،
بۇيتە بەرسەڭ جۇيكەمدى قۇرىتارسىڭ.
قارشىعا ءتوس، قاز مويىن عالياجان،
قاي قىلىعىن قالقانىڭ ۇمىتارسىڭ.
قايىرماسى:
نۇر سيپاتىڭ عاليا – جامالىڭىز،
ەشبىر جانعا تيمەسىن زالالىڭىز.
قارشىعا ءتوس، قاز مويىن عالياجان،
الدەقانداي بولادى زامانىمىز».
ايگىلى بالۋان شولاق التى نۇسقادان تۇراتىن وسىنداي الاپات ءان ارناعان اتاقتى عاليا وسى قاراتايدىڭ بەيسەگىنىڭ اتالاس اپايى بولسا، ايگىلى وپەرا ءانشىسى، كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى، قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى شابال بەيسەكوۆا – بۇل كىسىنىڭ تۋعان قىزى. شابالدى مىسالعا تارتۋىمىزدىڭ مىناداي دا سەبەبى بار. ءبىز «تاقيالى پەرىشتە» ءفيلمىنىڭ تاريحى تۋرالى كوپ جايدى اڭداماعان ەكەنبىز. باقساق، جانرى كومەديا دەمەسەڭىز، بۇل ناعىز جان اۋىرتاتىن تراگەديانىڭ ءوزى ەكەن. سونىمەن شابال قاراتايدىڭ بەيسەگىنىڭ قىزى دەدىك.
ەكىنشى جاعىنان، شابال بەيسەكوۆا بەلگىلى اكتەر، وپەرا ءانشىسى كاۋكەن كەنجەتاەۆتىڭ جارى. ال كاۋكەن كەجەتايەۆ شاكەن ايمانوۆتىڭ تۋعان ءىنىسى ەكەندىگى كوبىڭىزگە ءمالىم.
كەنجەتايەۆ ءوزىنىڭ «اسىلدار مەن ارداقتىلار» كىتابىندا ءبىز ايتىپ وتىرعان وقيعاعا جاناما توقتالىپ وتەدى.
ەندەشە دەرەگى قاعازعا تۇسكەن بۇل قانداي وقيعا بولدى.
بىردە شاكەن ايمانوۆ ءىنىسى كاۋكەننىڭ ۇيىنە الىستان (شابالدىڭ اناسى) ايناگۇل كەلدى دەگەندى ەستي سالا اماندىق ءبىلۋ ماقساتىندا ارنايى كەلەدى عوي. سويتسە، قۇداعيى شاكەننىڭ اماندىق-ساۋلىقتان كەيىن ايتىلاتىن «نە جاڭالىق؟» دەگەن سۇراعىنا بىلاي دەپ سويلەپ كەتەدى عوي.
– «مىنا كىشى ۇلىم ساككو مۇلدە ۇيلەنبەي قويدى. جاسى دا ءوتىپ بارادى. قولىنان جەتەلەپ اپارىپ، تانىستىرماعان ادامىم جوق. ايتەۋىر، ءبىر ءجونى بولماي-اق قويدى» دەپ تاۋسىلا سويلەيدى. ايناگۇلدىڭ بىلايشا ۇلىن جەتەلەپ الۋان قىزبەن تانىستىرۋىنىڭ سەبەبىن «ايمانوۆتىڭ تاناسى مەن تايلاعى» اتتى ماقالاسىندا مارقۇم ايگۇل احانباي قىزى بىلاي دەيدى.
«...اكەسى اتىلىپ كەتكەن سوڭ ساككونىڭ بويىندا ۇرەي قالادى. كىلەڭ قىزدىڭ ىشىندە وسكەنى بار، ۇيگە ەر ادام كىرىپ كەلسە، قورقىپ بولمەنىڭ تۇكپىرىنە قاراي قاشادى ەكەن. باسقا باۋىرلارىنداي ەمەس، مىنەزىندە وزگەشەلىگى بار ساككونىڭ بوزبالالىقتان ءوتىپ، جىگىتتىكتەن دە اسىپ بارا جاتسا دا، قىزدىڭ بەتىنە تىكتەپ قاراپ ءسويلەي المايتىن جاسىقتىعى جاسى كەلگەن اناسىنىڭ جانىنا باتادى. شارۋاعا اسا قىرى جوق، بوسبەلبەۋ بولىپ وسكەن كەنجەءسىنىڭ اياقتانباي جۇرگەنىنە الاڭداعان اناسى الىس-جاقىننان «پىسىق قىزى بار» دەگەن حابار قۇلاعىنا تيسە بولدى، جاۋىپ تۇرعان قار، سوعىپ تۇرعان بورانعا قاراماي، باسىنداعى ورامالىن شارت بايلاپ، كەلىن ىزدەپ كوشەگە شىعۋدى ادەت قىلعان ەكەن» دەيدى.
قىسقاسى، ساككونى انا قىزبەن دە، مىنا قىزبەن دە تانىستىرىپ ەش ناتيجە شىعارا الماعان ايناگۇل قۇداعيىنىڭ وسى اڭگىمەسى شاكەن كوكىرەگىنە بىردەن «تاقيالى پەرىشتە» ءفيلمىنىڭ داپ-دايىن سەناريى بولىپ قالانا قالعان عوي. ءسويتىپ، ول 1969 جىلى كينوعا اينالىپ قالىڭ كوپشىلىككە جول تارتادى.
قايىرا ايتايىق، كينوعا سەبەپكەر بولعان ساككونىڭ كەرمەك تاعدىرى ەدى.
ال ساككو ساناسىنىڭ تەرەڭ قاتپارىندا، كەشەگى حالىق جاۋىنىڭ پەرەزەنتى رەتىندە نىشان تاستاعان 1938 جىلدىڭ ۇرەيى جاتقاندىعىن ول كەزدە كىم باعامدادى دەرسىڭ. كينو جانرى كومەدياعا ارنالىپ تۇسىرىلگەنىمەن، شىن تاريحىنا ۇڭىلسەك، ەت جۇرەك ەزەتىن ناعىز تراگەديا دەپ ايتىپ وتىرعانىمىزدىڭ دا سەبەبى وسى-تۇعىن.
سونىمەن، قۇرمەتتى وقىرمان قاۋىم، پروتوتيپتەر تەك ادەبيەتتە عانا ەمەس، كوركەم كينودا دا بولا بەرەدى ەكەن. ەندى ەسىمدەرىن جەكەلەي جىلىكتەپ ايتار بولساق، كەشەگى ءالىمعازى رايىمبەكوۆ سومداعان تايلاق وبرازىنىڭ ومىردەگى شىن كەيىپكەرى – ساككو قاراتايەۆ بولسا، اتاقتى ءامينا ءومىرزاقوۆا ويناعان تانانىڭ ءپوروتوتيپى – 1937 جىلى «حالىق جاۋى» اتانعان قاراتايدىڭ بەيسەگىنىڭ جارى ايناگۇل، ال شولپان التايباەۆا سومداعان ايشانىڭ وبرازى ساككونىڭ سۇيگەن جارى بيحان اپامىز ەكەن.
بۇل ورايدا وسى اۋلەتكە قاتىستى مىنا ءبىر قىسقاشا مالىمەتتى دە كەلتىرە كەتەيىن. بۇگىندە ەسىمى ەلگە ءمالىم ءىرى كاسىپكەر، «سەيمار» كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، «اليانس بانك» اق-نىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى قىزمەتىن اتقارعان مارعۇلان سەيسەنبايەۆ وسى ايناگۇل اپامىزدىڭ شابالدان كەيىنگى قىزى راۋشاننان تۋادى. ال ساككونىڭ ءوز قىزى ءاليا بالاپانوۆا بۇگىندە ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور اتانىپ وتىر.
«ايىم دا سەن، عاليا-اۋ، كۇنىم دە سەن...»
جوعارىدا عاليانى قاراتايدىڭ بەيسەگىنىڭ اپايى دەدىك. ەندىگى ءسوزدى ايگىلى بالۋان شولاق ءانىنىڭ باس كەيىپكەرى عالياعا بەرەيىك.
اكادەميك احمەت جۇبانوۆ ءوزىنىڭ «زامانا بۇلبۇلدارى» اتتى ەڭبەگىندە بۇل ءان تۋرالى: «ءسوز جوق، «عاليا» – ءاننىڭ تورەسى. ۇلكەن جۇرەكتەن، شىن سەزىممەن شىققان ءان. باستاعان جەردەن-اق اسقان ىنتىقتىق بارى سەزىلەدى... ءبىراق بابىنا كەلتىرىپ ورىنداۋ كورىنگەننىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى»، – دەيدى.
بالۋان شولاقتىڭ ءانى «عاليا». ورىنداعان قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى مادەنيەت ەشەكەيەۆ
وسى جەردە ايتا كەتەرلىك ءبىر دۇنيە بىزگە عاليانىڭ ەكى سۋرەتى جەتكەن.
ءبىرىنشىسى – 1990 جىلداردىڭ باسىندا بەلگىلى كاسىپكەر مارات ءنابييەۆ تاپقان عاليانىڭ سيرەك سۋرەتى بولسا، ەكىنشىسى – تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ءمىرجاقىپتانۋشى عالىم مارات ابسەمەتوۆ 2007 جىلى ومبى ولكەتانۋ مۋزەيىنەن تاپقان تومەندەگى سۋرەت.
سۋرەتتەن كورىپ وتىرعاندارىڭىزداي، عاليا – اققۇبانىڭ بادەندىسى.
عاليانىڭ اكەسى تىلەۋدىڭ ۇيىندە پاتەر جالداپ تۇرعان ەركەبۇلان بەكماحانوۆ دەگەن ادام ولكەتانۋشى قارتا قاڭتارباەۆقا بەرگەن اۋىزەكى ەستەلىگىندە: «عاليا ورتا بويلى، اققۇبانىڭ ادەمىسى، ءاپپاق بەتىندە ادەمى ويىپ سالعانداي دەرتتىڭ قالدىق بەلگىلەرى بار. كەسكىنى نۇرلانىپ تۇرۋشى ەدى» دەپ ەستەلىك ايتادى.
بالۋان شولاقتىڭ ءان قايىرماسىندا اۋەلەتەتىن: «ويپىرماي، عاليا بەتىڭنەن، اپپاق قارداي ەتىڭنەن...» دەپ كەلەتىن ولەڭ جولدارى وسى ەستەلىكتىڭ ءوزىن رياسىز راستاپ تۇرعانداي.
سۋرەتتى بەلگىلى فوتوگروف كونستانتين شاحوۆ تۇسىرگەن. شاحوۆتىڭ وسى ءبىر زور ەڭبەگىنە ماداق. اقمولا وڭىرىنە قاتىستى ءبىزدىڭ تاريحي سۋرەتتەردىڭ دەنى وسى كونستانتين شاحوۆ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى.
سونىمەن، عاليا دەدىك...
عاليا عۇمىرىندا ءۇش رەت وتاسقان ەكەن. العاش تۇرمىس قۇرعان ءبىرجان دەگەن جىگىتپەن از عانا وتاسىپ، ءدام-تۇزى جاراسپاي اجىراسىپ كەتكەن. اجىراسۋ ءىسى سوت بۇيرىعىمەن شەشىلگەن. ءبىز وسى دەرەكتەردەن-اق ەڭ العاش سوتقا جۇگىنىپ، سوت ارقىلى باسىن اراشالاپ العان ساۋاتتى قازاق ايەلىنىڭ ءبىرى دە وسى عاليا بولعاندىعىن كورىپ وتىرمىز.
ودان كەيىن ەسەنجولدىڭ قاناپياسى دەگەن كىسىگە تۇرمىسقا شىعىپ، قاناپيامەن دە ۇزاق وتاسا الماي اجىراسىپ كەتكەن عاليا ءۇشىنشى رەت سەمەيدىڭ اسا اۋقاتتى ادامدارىنىڭ ءبىرى قۇراقبايدىڭ عالى دەگەن ازاماتىنىڭ ەتەگىنەن ۇستاپ، ەكىنشى ايەلى بوعان.
وكىنىشتىسى، عاليا پۇشپاعى قاناپ بالا كوتەرمەگەن ادام ەكەن.
سونىمەن، قاريا دەرەكتەرگە ۇڭىلسەك، قازىرگى «كونگرەس-حولل» عيماراتى ورنالاسقان جەردە كەشەگى اتاقتى «قاراوتكول» بازارى بولعان. ارقانىڭ اۋقاتتى ادامدارى جاز شىعا باققان مالدارىن، ءبىر جاعى قىمىز بەن قۇرت-مايىن ساۋدالاعان «قاراوتكەل» بازارى تەك ساۋدانىڭ عانا ەمەس، سال-سەرىلەردىڭ دە ونەر كورسەتەتىن مادەني مەكەنى بولعان ەكەن.
مىنە، عاليانىڭ ايگىلى بالۋان شولاقپەن تانىستىعى دا وسى كەزدەن باستالسا كەرەك. عاليانىڭ اكەسى تىلەۋ جاڭاارقا جەرىنەن اقمولاعا شامامەن 1880 جىلدارى قونىس اۋدارعان. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى، جاڭاارقانىڭ ايگىلى قىمىزىنىڭ ءدامىن قاراوتكەل توپىراعىنا جايعان دا وسى عاليا دەسەك ارتىق ايتقاندىعىمىز ەمەس. وسىلايشا اقمولادا العاش قىمىزحانا اشقان عاليانىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى ىسمەرلىگى ەكەن.
جۋرناليست جانىبەك ءاليمان «اسىلزادا» اتتى ماقالاسىندا عاليانىڭ وسى شەبەرلىگىنە قاتىستى بىلاي دەيدى.
«قازاق دالاسىندا تۇرىكتىڭ ۇلتتىق باسكيىمىنە (فەسكا) ۇقساتىپ، العاش بورىك تىگىپ، ايدى اسپانعا شىعارعان دا – وسى عاليا اپامىز. ارقانىڭ سول كەزدەگى مەن دەگەن مىرزالارى عاليانىڭ قولىنان بورىك تىكتىرىپ كيۋ ءۇشىن كەزەككە تۇرادى ەكەن. ءبىر كەزدەرى اۋقاتتىلار مەن اتاقتىلار عانا توبەسىنە تۇتقان بۇل باسكيىمدى بەرتىنگە دەيىن اتاقتى ءماديدىڭ جيەنى، قازاق ءسسر-ىنىڭ تۇڭعىش جەر شارۋاشىلىعى ناركومى بولعان اشىمبەك بەكتاسوۆ، ساكەن سەيفۋلليننىڭ باجاسى، تەاتر ونەرىنىڭ مايتالمانى اسقار توقپانوۆ سىندى قايراتكەرلەر كيگەن. ...اشىمبەك بەكتاسوۆ ءقايبىر جىلى جاڭاارقالىق جازۋشى اسان جۇمادىلدينگە: «مىنا بورىك بالۋان شولاقتىڭ كيەتىن بوركىنىڭ ۇلگىسىمەن تىگىلگەن. توبەسىندە بۇلبۇل تۇيمە، ءام جىبەك شاشاعى بار…» دەپ حات جازىپ، ءوزىنىڭ بورىك كيىپ تۇسكەن فوتوسۋرەتىن سالىپ جىبەرگەن»، – دەيدى.
وسىلايشا، بالۋان شولاقتىڭ عاجايىپ انىنە باس كەيىپكەر بولعان عاليا 48 جاسىندا دۇنيەدەن وزعان. سۇيەگى قازىرگى استانا قالاسى، «جاستار» شاعىن اۋدانى اۋماعىندا ورنالاسقان كونە زيرات ىشىنە جەرلەنگەن.
قۇلپىتاس بەتىنە «1922 جىلى 23 اپرەلدە. رۋى قالىبەك. عاليا عالى جاماعاتى، تىلەۋ قىزى 48 جاسىندا فانيدەن باقيعا راحات ايلادى. اللا تاعالا راحمەت ايلاپ، جانىن ءجانناتتان ايلاسىن. قالعاندارى ارۋاعىنا ءبىر دۇعا ەتكىزدى»، – دەپ جازىلعان.
قۇلپىتاستى باسىنا كۇيەۋى عالى قۇراقبايەۆ ورناتقان. بۇل كونە زيرات كوپشىلىككە ايگىلى كەنەسارى ساربازدارىنىڭ مۇردەسى جاتقاندىعىمەن ءمالىم. تاريحى شامامەن 1609 جىلداردان باستالاتىن وسى اۋماق ىشىندەگى جالپى 1408 قۇلپىتاس ەسەپكە الىنىپ، سونىڭ 1015 ادام ەسىمى ارنايى حاتقا تۇسكەن ەكەن.
تاسقا بادىزدەلگەن، ءبىرى تىپ-تيپىل جوعالىپ ەندى ءبىرى مۇلدە كومەسكى تارتقان بۇل قۇلپىتاستارداعى كونە شاعاتاي تىلدەرى مەن توتە جازۋلاردى وقىپ، حاتقا تۇسىرگەن قالامگەرلەر ۇلاربەك دالەي ۇلى مەن احات ءاشۋ ۇلى ەكەندىگىندە ارنايى ايتا كەتكەنىمىز ءجون. ارينە، بۇل، بىلگەن ادامعا ۇلكەن ەڭبەك.
«عاليا» ءانى، شىن مانىندە، عاشىقتىق ىنتىزارلىق جاعىنان، كەشەگى ءبىرجان سالدىڭ «ءلايلىمى»، اسەتتىڭ «ماقپالىنان» ءبىر مىسقال دا كەمدىگى جوق عاجايىپ شىعارما. مىنەكەي، ءبىر ءان، ونىڭ ىشىندە ءبىر اۋلەتتىڭ كەرمەك ءتاعدىر-تالايىنا قاتىستى ءسوز ەتكەن جازبامىزدى وسى جەرىنەن ءتامامداساق دەيمىز.