«ەلىن باقپاي، تاق باققان...»

م. جۇماباەۆتىڭ «ءجۇسىپ حان» پوەماسى جايىندا از عانا ءسوز

ەۆگەني بەرتەلس كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى، ايگىلى يرانتانۋشى عالىم. بەرتەلستىڭ پارسى جانە تۇركى حالىقتارى ادەبيەتىنە قاتىستى كوپتەگەن ەڭبەكتەرىنىڭ جارىق كورگەنى ءمالىم. ول شىعىستىڭ الىپتار شوعىرى فيردوۋسي مەن ءجامي، نيزامي مەن ناۋاي سەكىلدى اقىندارىنىڭ شىعارمالارىن زەرتتەۋ ارقىلى يرانتانۋ مەكتەبىنىڭ نەگىزىن سالدى.

1948 جىلى عالىمعا ايگىلى نيزامي ەڭبەكتەرىنە جازىلعان مونوگرافياسى ءۇشىن كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى. بەرتەلس تەك يران توپىراعىنا تيەسىلى كونە مۇرالاردى زەرتتەپ عانا قويماي ولاردى ءتۇپنۇسقادان ورىس تىلىنە ءتارجىمالاعان ەدى. بىلەسىزدەر، مۇحتار اۋەزوۆ لەنينگرادتا وقىپ جۇرگەندە وسى بەرتەلستىڭ لەكسيالارىنا قاتىسىپ، شىعىس ادەبيەتىنە قاتىستى مول ماعۇلمات العان ەدى.

وسى جەردە لەكسيا دەگەننەن شىعادى عوي، ە.بەرتەلس ءوزىنىڭ 1923 جىلى پەتروگراد قالاسىندا وقىعان «پارسى تەاترى» دەگەن كولەمدى لەكسيا ماقالاسىندا بىلاي دەيدى.

«...ەگەردە يران بۇگىنگى جاعدايىندا ەۋروپانىڭ شاڭىن جۇتىپ ارتتا قالسا، ول ءۇشىن كىنانى حالىقتان ەش ىزدەمەۋ كەرەك. بار ماسەلە يراننىڭ ادامزات تاريحىندا اتقارۋىنا تۋرا كەلگەن قاسىرەتتى رولىندە جاتىر. يراننىڭ بۇكىل تاريحىندا ياعني ب.ە.د. V- عاسىردان بۇگىنگى كۇنگە دەيىن، بۇل باقىتسىز ەل ەڭ بولماسا ءجۇز جىل ءبىر تىنىش ءومىر ءسۇرىپ كورمەپتى. سوعىستان سوعىس، وزگە تايپالاردىڭ شاپقىنشىلىعى، ديناستيالار اۋىسۋى... احەمەنيدتەردىڭ قۋاتتى يمپەرياسى ماكەدوندىق شاپقىنشىلاردىڭ اۋىر سوققىسىنان كۇيرەپ، ەلدى قاراڭعىلىق باستى. ءسويتىپ، ب ۇلىكتەر مەن ءوزارا قىرقىس كۇشەيە ءتۇستى. ارداشير پاپاكاننىڭ كۇش سالۋىمەن ۇلتتىڭ باسى قايتادان بىرىككەندەي ءۇمىت تۋىپ ەدى.

الايدا، ديناستيا ءوز ىشىنەن تاعى دا ءىري باستادى. ەل باسقارۋشىلار ازعىنداپ، باۋىرلار ءبىرىن-بىرى ءولتىرىپ، پارسى كوسەمدەرى ءۇشىن كورگەنسىزدىك پەن تەكسىزدىك قالىپتى جاعدايعا اينالدى. ساسانيدتەر تاعى تاعى دا شايقالا باستادى. ارابتاردىڭ ءبىر سوققىسىنا شىداماي سىرت كوزگە وتىرىك كۇمپيگەن كۇش-قۋات تارس جارىلدى، بار بايلىق پارسى ەلىنە لەك-لەگىمەن ۇمتىلعان قۇم دالانىڭ باتىل دا اشكوز ۇلدارىنىڭ قولىندا كەتتى…» دەيدى.

بۇل لەكسيانىڭ ءۇزىندىسىن نەگە كەلتىرىپ وتىر دەيسىز عوي؟ ەڭ قىزىعى وسى مەرزىمنەن ەكى جىل وتكەننەن كەيىن، ياعني 1925 جىلى ماعجان جۇماباەۆتىڭ اتالعان يران حالقىنىڭ ءومىرىن سۋرەتتەگەن «ءجۇسىپ حان» پوەماسى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە جاريالانعان ەدى. كەيىن ول 1928 جىلى ماسكەۋ قالاسىنداعى كەڭەس وداعى ەلدەرىنىڭ كىندىك باسپاسىنان «ءجۇسىپ حان» دەگەن اتپەن جەكەلەي جارىق كوردى. قوس اۆتور دا يراننىڭ بەرەكەسى قوجىراپ، كەرى كەتكەن ىلكى تاريحىندا ورىن العان وكىنىشتەرى جايىندا جازادى. ارينە، بىرىنشىسىنىكى تاريحي نەگىزگە قۇرىلعان عىلىمي ماقالا بولسا، ەكىنشىسىنىكى كوركەم پوەما ەدى.

سونىمەن ءسوزدى كوپ سوزباي ەندىگى جايدى ماعجان پوەماسىنا بەرەيىك.

«بار ەكەن دە، جوق ەكەن، اش ەكەن دە، توق ەكەن، ەرتەك، ەرتەك، ەرتەكتە..» دەپ باستالاتىن پوەماسىنىڭ وقيعا سورابى بىلايشا ورىستەپ كەتەدى.

«…يران دەيتىن ءبىر جەر بار.
جەر بولعاندا، ەركە جەر،
جەردىڭ قۇتى - سەركە جەر،
He كەرەگىڭ تابىلار.
كۇنى جەرگە ۇڭىلگەن،
جەرى گۇلگە كومىلگەن،
ءبىر گۇل سايىن ءبىر بۇلبۇل.
استى ءبىر گۇل جايناعان،
ءۇستى بۇلبۇل سايراعان،
مەيلىڭ جىلا، مەيلىڭ كۇل.
بال بۇلاقتىڭ تاۋى بار،
بۇيرا-بۇيرا باۋى بار،
باۋى تولعان جەمىسكە.
ءبىر جەمىسى جاقۇتتاي،
ءبىر جەمىسى اقىقتاي،
ءبىر جەمىسى كۇمىس پە؟!
ءبىر جاق بەتى قانداي بوپ،
ءبىر جاق بەتى تاڭداي بوپ،
ءۇيىلىپ جاتقان الماسى.
بارىنەن دە بۇل اجەپ،
ساۋساعىڭدى بىرگە جەپ
قوياتىنداي الۋاسى».

اقىن يراندى جەر ءۇستىنىڭ جۇماعىنا تەڭەپ، ونىڭ بالبىراپ پىسكەن جەمىسىنىڭ ءوزىن بەينەبىر «ساۋساعىڭدى بىرگە جەپ قوياتىنداي» دەپ تامسانا جىرلايدى. ءسويتىپ ەكىنشى شۋماعىنا قاراي ويىسقاندا ە. بەرتەلستىڭ ماقالاسىندا جازىلعانداي «پارسى كوسەمدەرى ءۇشىن كورگەنسىزدىك پەن تەكسىزدىك قالىپتى جاعدايعا ۇلاستى. سونىڭ كەسىرىنەن حالىقتىڭ تۇرمىسى تومەندەپ، تىعىرىققا تىرەلدى» ءسوزىن ماعجان دا راستاپ بىلاي دەيدى.

يران جەرى، نە كەرەك،-
جەمىس، بۇلبۇل، گۇل، جىبەك،
ءتورت تۇلەگى ساي بوپتى.
ساي بولعانمەن، ءمالىم عوي،
ەلىنىڭ دەنى قۋ كەدەي،
ءبىر ۋىس-اق باي بوپتى.
قاشاندا نادان كوپ كەدەي،
ءبىر ۋىس بايعا بەتتەمەي،
قۇل بوپ قىزمەت قىلماي ما؟
جەلىككەن بايلار قۇل ايداپ،
ەرىككەن بايلار حان سايلاپ،
اڭگىمە-دۇكەن قۇرماي ما؟

سونىمەن، اقىن سۋرەتتەپ وتىرعان بۇل سۇرەڭسىز كەزەڭ ابباس حاننىڭ كەزەڭىنە تيەسىلى ەدى. يراننىڭ پاتشالار جىلناماسىنا قاراپ وتىرساق، ابباس اتاۋلى ەسىمدەر شىنىمەن-اق كوپ ەكەن. ءبىراق ءبىز ماعجاننىڭ ايتىپ وتىرعانى I ابباس شاح بولار دەپ ىشتەي توپشىلاپ وتىرمىز. ەجەلگى پارسى يمپەرياسىنداعى ءسافاۋيد اۋلەتىنىڭ باس بيلەۋشىسىنىڭ ءبىرى بولعان I ابباس شاح، يران شاحى سۇلتان مۇحامەدتىڭ ءۇشىنشى ۇلى. شامامەن 1571 جىلى دۇنيەگەن كەلگەن ول، وسمان جانە وزبەك شەرىكتەرىن يران توپىراعىنان تۇرە قۋىپ، تۇراقتى ارميا جاساۋ ارقىلى ءوز بيلىگىن بارىنشا كۇشەيتكەن ەدى. مىنە، سول ابباس پوەمادا قالاي سيپاتتالادى؟ وعان اقىن نە دەپ باعا بەرەدى؟ ەندى سول جايىنا كەلەيىك.

«...يراندا سوناۋ قۇت قونعان،
بايعا عانا قۇت بولعان
بوپتى دەيدى ابباس حان -
جاسىن تاقتا جاساعان،
كۇشىگەنگە ۇقساعان،
قۇلقى بۇزىق قاقپاس حان.
ەلىن باقپاي، تاق باققان،
بار جۇمىسى - تەك جاتقان
التىن ساراي ىشىندە.
ايەل جيعان ۇيىرلەپ،
«ايەل!» دەگەن كۇبىرلەپ
وڭىندە دە تۇسىندە.
شاراپتان ىلعي شالا ماس،
تاجىنداعى تىزگەن تاس
گاۋھار، كۇننىڭ كوزىندەي...
ارامتاماق ابباس حان،
ءوز قۇلقىنا تاپ باسقان،
ءۋازىر جيعان وزىندەي.
سۇم-سۇرقيا ۋازىرلەر
حان كەرەگىن ازىرلەر
شاۋىپ، شانشىپ، ەل تالاپ.
بۇقارا قاسقا بۇگجەڭدەر،
تاباندا ىلعي تەپكى جەر،
قۇل بوپ قۇرداي جورعالاپ.
كۇندەر وتكەن وسىلاي...».

اقىن ابباسقا وسىلاي مىنەزدەمە بەرە كەلىپ «شاراپ ءىشىپ، ايەل اڭدىعاننان باسقا بىتىرەر ەش جۇمىسى جوق، ناعىز ارامتاماقتىڭ ءوزى» دەيدى.

پوەمانى ارى قاراي وقىساڭىز وقيعا بىلايشا ورىستەپ كەتەدى. ءوستىپ جىلدار سۋسىپ، اي اۋىسقان كۇندەردىڭ بىرىندە باس ءۋازىر كەلىپ «شاراپ ءىشىپ، شالا ماس» جاتقان ابباسقا بالشىنىڭ كەلىپ تۇرعانىن حابارلايدى عوي. جۇلدىزدارعا قاراپ بال اشاتىن ايگىلى ساۋەگەي حانعا اسا ءبىر ءقاۋىپتىڭ بولاتىنىن ايتىپ زارەسىن ۇشىرادى. ەندى ون كۇن تاقتا وتىرساڭىز، ءسوز جوق قازا تاباسىز، سوندىقتان ورىنىڭىزعا ۋاقىتشا بولسىن بىرەۋدى تاعايىنداعانىڭىز ءجون دەيدى. قاتتى قورىققان حان بالشىدان بۇل قاتەردەن قالاي قۇتىلۋدىڭ ايلاسىن سۇرايدى. «اقىلداسساق ايلامەن، جۇلدىزدى دا ەپتەپ الدارقاتۋعا بولادى» دەپ سەندىرگەن بالگەر حانعا ءوز ۇسىنىسىن ايتادى عوي. وسىلايشا ابباس حان اۋەلى تاعىن ۋازىرلەرىنىڭ بىرىنە بيلەتپەككە نيەت ەتكەنمەن، ءبىراق ۋازىرلەر جاعى ءارتۇرلى سەبەپتەر ويلاپ تاۋىپ، حاندىق قۇرۋدان ءبىرجولا باس تارتادى. وسى مەزەتتە پوەمادا جۇرت ءتىلىن جۇتىپ قويعانداي ەرەكشە ءبىر تىمىرسىق حال ورىنايدى. ەندى شىنىمەن-اق ابدوللا حان بۇل قاتەردەن ءقايتىپ قۇتىلماق ەكەن؟

«…ە! قۇرمالدىق مەن بە ەكەم؟
ون كۇن دەگەن كۇن بە ەكەن؟
ادىرا قالسىن بۇل حاندىق!..
ءسوز توقتالدى. جۇرت جىم-جىرت.
«ا، قۇدايىم! قۇتقار!»-دەپ،
ايتىستى ىشتەن كۇرمالدىق.
سوندا بالشى سويلەدى،
سويلەگەندە ءبۇي دەدى:

«بۇعان دا امال تابىلار.
ۇناتساڭىز، حالايىق،
بۇل ون كۇنگە لايىق
ءجۇسىپ دەگەن ءبىر سۇم بار.
بازاردا ىلعي ەر ىستەر،
ءوزى شەبەر مىنىسكەر،
ناعىز نايساپ، شايان ءتىل.
وسى وتىرعان ءبارىڭدى،
جازالاسا حانىمدى،
ۇرى-قارى دەيتىن ول!
«حان، حانشاسى، قولباسى،
ءۋازىر، قازى، مولداسى،-
وڭشەڭ ۇرى وبىرلار.
بۇقارا ەلدى ەڭىرەتكەن،
كەدەي قىلىپ كۇڭىرەنتكەن
سولار»، -دەيتىن ول مۇڭدار!
مەن ويلايمىن، پاديشام،
تاپ سول ءجۇسىپ ۋاقىتشا
حاندىق قۇرسىن تاعىندا.
جۇلدىز ءسوزى ىسكە اسار:
ءجۇسىپ جانمەن قوشتاسار
ونىنشى كۇن تاڭىندا».

سونىمەن، پوەماداعى اتى اتالعان ءجۇسىپ كىم ەدى؟ ەندى وسى جايعا از عانا توقتالا كەتەيىن. ماعجاننىڭ ايتىپ وتىرعان بۇل ءجۇسىبى كىم بولدى ەكەن دەپ ءبىراز مالىمەتتەر قاراعانداي بولدىم. يران تاريحىنا قاتىستى ءجۇسىپ حان ەسىمى گرۋزين تەكتەس ناسىلدەن شىققان، اسكەري جانە مەملەكەت قايراتكەرى دەگەن بىرەر دەرەكتەردى عانا ۇشىراتتىم. پارسى ارمياسىنىڭ جەتەكشىسى بولعان ول رەسەيدەن نەمەرە اعالارى اراسىندا بولعان جەرگە قاتىستى جانجالدان كەيىن يرانعا قاشىپ كەلىپ، 1742-1797 جىلدار ارالىعىندا شاح مۇحاممەد حان كادجار ارتيللەرياسىنا قىزمەتكە كىرىپ ساياسي باسپانا العان. 1795-1797 جىلدار ارالىعىندا ءجۇسىپ حان، فەتح الي شاحتىڭ ماقۇلداۋىمەن ەراك قالاسىنىڭ نەگىزى بولعان اسكەري بەكىنىستى سالعان. ءجۇسىپ حانعا قاتىستى تاپقان دەرەكتەرىم مىنە، وسى عانا بولدى. بىردەن ايتايىن، I ابباس پەن ءجۇسىپتىڭ ءومىر ءسۇرۋ كەزەڭىندە شامامەن ەكى عاسىرداي الشاقتىق بار. بالكىم، ماعجاننىڭ ايتىپ وتىرعان ءجۇسىبى ءبىز ايتىپ وتىرعان ادام بولماۋى دا مۇمكىن. مۇنى دا الدارىڭىزدان ءوتىپ، قاپەرلەرىڭىزگە سالا كەتەيىن. ەندىگى ءسوزدى پوەماعا بەرەيىك.

«...دەستى وسىلاي، ءسوز تىندى.
ءبىز دە اقىرىن ءسوزدى ەندى
جونەلتەلىك جۇسىپكە.
جۇكەڭ قايدا شايان ءتىل؟
قايدا بولۋشى ەد؟ بازاردا ول
قاقتالىپ، قاسقا، ىستىققا.
شاڭقاي ءتۇس. شىم-شىم شاعىل كۇن.
بازار ىزىڭ، ىڭ دا جىڭ.
جابىر-دابىر سانسىز جۇرت.
ساۋداگەر سۇم جانى - مال،
شيقان بەتتى، ءجۇن ساقال،
...اقساق-توقساق، قايىرشى،
جەتىم بالا ەڭىرەگەن.
قاپ-قارا بەت، سۇر دەنە،
دوپ-دومالاق بىردەڭە.
بۇل - ايەلى يراننىڭ.

پوەمانىڭ بارلىق جولىن تالداپ وتىرۋ ءبىزدىڭ نەگىزگى مۇراتىمىز ەمەس. ارينە، شىعارمانىڭ ءار جولىنا تۇسىنىكتەمە بەرەر بولساق، ماعىناسىز كوپ سوزگە ۇرىنارىمىز تاعى دا انىق. سونىمەن بازاردا ەر توقىم ساتىپ كۇن كورىپ جۇرگەن ءجۇسىپ ەسىمدى قاراپايىم شارۋا ادامى ءبىر-اق كۇندە ەل بيلەگەن پاتشاعا اينالادى. ءالحيسسا، سونىمەن ارىقاراي حيكايا سوڭى نە بولدى دەيسىز عوي؟

«باستادى جۇكەڭ ءبىر ءىستى:
ەل بيلەۋگە كىرىستى
جاقتاپ جارلى، جالشىنى.
سىپىرعانداي تەزەكتى
وڭشەڭ زالىم-كەزەپتەن
ەڭبەكشى ەلدى ارشىدى.
جارلىقتى جۇكەڭ جاۋدىردى،
ءۋازىردى جەر اۋدىردى.
قازىنىڭ باسىن الدىردى.
ماشايىعىن، مولداسىن،
قويقاڭداعان قولباسىن
اباقتىعا سالدىردى.
مۇناپىق تالاي مۇنداردىڭ،
ەلدى سورعان سۇمداردىڭ
قىرىقتىردى باسىن تۇيمەدەي.
بايلاردى ايداپ جيعىزدى،
تۇمىلدىرىق كيگىزدى.
«ۋھ!» دەدى كوپ كەدەي.
وسىلاي ءوتتى ءبىراز كۇن،
باي مەن بەكتى سوقتى جىن.
الدىندا بار نە سۇمدىق!
ونى جۇكەڭ نە قىلسىن؟
ونىڭ ويى: ەل كورسىن
ءبىر كۇن دە بولسا ادىلدىك.
He كەرەك، سولاي حان ءجۇسىپ
زالىمنىڭ قانىن جوسىلتىپ،
سورلىنىڭ سورىن اشقانداي.
مىرزا، مولدا، باي باسەڭ،
ءبارى جۋاس، ءبارى اسەم،
اياقتى بايقاپ باسقانداي.
كەزەپتەردى قىلدى جىم،
بۇقارا بايتاق حالىقتىڭ
بولدى ءجۇسىپ قالقانى.
قۋانعان بايتاق بالاشا:
«مىڭ جاسا، ءجۇسىپ، مىڭ جاسا!»-
دەپ شۋىلداپ القادى».

وسى جەردە ءمىنابىر دۇنيەگە نازار قويىپ، ايىرىقشا توقتالا كەتپەسەك بولمايتىن سەكىلدى. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز، قالامگەر قاندايدا ءبىر ماسەلەنى ءوز زامانىمەن ۇشتاستىرىپ جازادى ەپەس پە؟ وسى جاعىنان كەلسەك ماعجان دا كوپ دۇنيەنى كوركەم تاسىلگە سۇيەپ استارلاپ ايتىپ وتىرعان ءتارىزدى. مىنەكەي، اقىننىڭ پوەمانى جازۋداعى بار ماقساتى دا سول بولعانداي سەزىلەدى.

ءبىر قاراساڭىز، «ءجۇسىپ حان» وبرازى كەشەگى بولشەۆيكتىك يدەياعا وتە جاقىن كەلەتىن كەيىپكەر. بولشەۆيكتەر تۋ ەتىپ كوتەرگەن ەنگەلستىڭ: «پرولەتاريات تەك مەملەكەتكە مۇقتاج، ول وعان بوستاندىق مۇددەسى ءۇشىن ەمەس، قايتا ءوز دۇشپاندارىن باسىپ-جانشۋ ءۇشىن مۇقتاج…» دەگەن پىكىرى پوەماداعى ءجۇسىپتىڭ ەڭ نەگىزگى باستى ۇستانىمى دەسەك تە بولادى.

«بايلار ءوز مۇلكىن ەلدىڭ بايلىعىن توناپ، كەدەيدى قاناۋدان جيناعان. سوندىقتان ولاردى قالايدا جازالاۋ كەرەك» يدەياسى ءبىزدىڭ تاريحي ءومىرىمىزدىڭ 1928 جىلىمەن وتە سايكەس كەلەدى.

ەندەشە وسى تاراپاتان كەلسەك ءجۇسىپتى جاننان اسقان جاعىمدى كەيىپكەر دەۋگە استە كەلمەيدى. بۇل تۇرعىدان پايىمداساق، ءجۇسىپتى (ون كۇن عانا) ۋاقىتشا پاتشا دەمەسەڭ، ىشكى مازمۇنى كەشەگى كەڭەس وكىمەتىن قۇرۋشى كوممۋنيستەردەن ءبىر اينىماي وتىر. «بايلار مەن مولدانى قويداي قۋ»، نەمەسە «كۇنىڭ تۋدى قۋ كەدەي» ۇراندارىنا بالاشا قۋانعان بۇقارانىڭ «مىڭ جاسا، ءجۇسىپ! مىڭ جاسا!» – دەپ شۋىلداپ وتىرعانى دا سول جايلاردى ەسكە تۇسىرەدى.

ولەڭنىڭ وسى تۇستارىن شىن زەردەلەي وقىساق، پوەمانىڭ باسقا دۇنيەگە نەگىز تارتىپ وتىرعانى ايدان انىق. قالاي دەسەك تە، ادامدى ءولتىرۋ مەن جاپپاي تۇرمەگە توعىتۋدىڭ جاقسىلىققا باستاماسى بەسەنەدەن بەلگىلى عوي.

ءدال سودان بولىپ بۇقارا باسىنا قۇت دارىپ، ىرىسى ارتادى دەگەنگە ادامدى سەندىرۋ دە قيىن.

مىنە، ماعجان شىعارماسىنىڭ باس كەيىپكەرى ءجۇسىپ حان بىزگە ابباستان كەيىن كەلگەن جاعىمدى جان سەكىلدى بولىپ كورىنگەنىمەن، ونىڭ مۇنداي قانقاساپ پيعىلى دا وسىنداي ويلارعا جەتەلەيدى.

ماعجاننىڭ ءوزى «ءتۇن. تولقىعان قان» دەپ كەشەگى ومىرگە ءبىر سوزبەن عانا باعا بەرگەنىن ەسكەرسەك، اقىن ەل ىشىندە ورىناعان اقۋالعا وسىنداي جولمەن وقىرمانعا استارلاپ جەتكىزگەن ءتارىزدى.

«...كۇن ارتىنان كۇن ءوتتى...
توعىزىنشى كۇن تۇنىندە
كىرىستى ولار كۇبىرگە:
«مىناۋ ءجۇسىپ شوشقانى
قويعانىمىز با وسىلاي،
قورلىق كورىپ وسىنداي؟
قارا تابان، تەكسىز يت
He بەكزاتتى بوزداتتى،
بايدى، بەكتى، بوزداقتى
بايلاپ قويدى ءجىپسىز، يت.
كۇشىكتى باسقا سەكىرتتى،
كەدەي ءيتتى كوكىتتى،
قۇتىرعان مىناۋ مۇندار قۇل.
شەيىت كەتتى-اۋ نە سەركە...
بىزگە دە كەزەك كۇنى ەرتەڭ
كەلمەسىنە كىم كەپىل؟..
شىركىن، ابباس ات ەدى-اۋ!
زاتتىڭ ءىسى جات ەدى-اۋ:
جۇمىسى جوق ءبىر ىستە،
جاتۋشى ەدى سارايدا،
اراق، قاراق، ماڭايدا...
He تىلەسەڭ، سونى ىستە...
قوي! قورلىقتى كورەرمىز،
باۋىزدالىپ ولەرمىز.
جەر باستىرماس ءجۇسىپ سۇم.
تاپ ەرتەڭگى ءتۇن بار ما؟-
قۇتىرعان ول مۇڭدارعا
جالعىز قانجار جالىنسىن!..»
كەڭەس تىندى، تاڭ اتتى،
كۇن دە باتتى، ەل جاتتى.
ءجۇسىپ جالعىز تاعىن دا
وتىر ەدى قاتەرسىز،
بالعا تۇسكەن قاتەسىز
ونىنشى كۇن تاڭىن دا.
كوپ توبەتتەن ءبىر توبەت
كىرىپ، باسىپ بىرتەلەپ،
قاداپ قالدى قانجاردى.
ءجۇسىپ ءۇنسىز سىلق ەتتى،
حان كىلەمى بۇلك ەتتى

حاندى جۇتتى، ولجا الدى.
بولدى بەكتەر كەڭەسى،
ءجۇسىپ سوردىڭ دەنەسى
كەسكىلەندى، كومىلدى…».

وسىلايشا ءجۇسىپ حان توعىزىنشى كۇننىڭ سوڭعى ءتۇنىن تۇگەسىپ، جاڭا كۇننىڭ راۋانداپ اتار مەزەتىندە قاپيادا قازا تابادى. ارينە، الدىن الا مىڭ مارتە ويلاستىرىلعان جوسپار جۇزەگە اسىپ ءجۇسىپ جۇرەگىنە قانجار قادالادى. ءسويتىپ ونىڭ ورىنىنا باياعى ابباس حان قايتا كەلەدى عوي. اقىن بۇل جايدى بىلايشا باياندايدى.

ۋا، جاماعات! الاقاي!
ابباس كەلدى! حان ابباس!»
سول ارادا بۇرىشتان
قۇجىرايعان، قۇرىسقان
حان ابباسىڭ بۇكەڭدەپ
شىعا كەلدى، و، قاسقا!
جۇرگەن ەكەن تاۋ-تاستا،
...شۇكىر، شۇكىر، اللا!-دەپ.-
ەندى تىلدەن تىيمايىن،
قالاعانىن سىيلايىن،
بالشىم قايدا، بار ما؟»- دەپ...
ءسويتىپ، يران تاعىنا
وڭشەڭ سۇمنىڭ باعىنا،
تاعى وتىردى ابباس حان -
ءۋازىر جيدى وزىندەي.
سۇم-سۇرقيا ۋازىرلەر
حان كەرەگىن ازىرلەپ،
شاپتى، شانىشتى، ەل تالاپ.
بۇقارا سورلى بۇكجەڭدەپ،
تاباندا ىلعي تەپكى جەپ،
ءجۇردى جاسى سورعالاپ.

قوش... ايگىلى كولۋمبيالىق جازۋشى گابريەل گارسيا ماركەس ءوزىنىڭ «ءجۇز جىلدىق جالعىزدىق» اتتى رومانىندا ماكوندا مەكەنىندەگى قيساپسىز قايتالانا بەرەتىن قاتەلىكتەردى بۋەنديا اۋلەتىنىڭ تاريحىمەن بايلانىستىرىپ جازاتىن ەدى عوي. ءدال وسى بۋەنديا اۋلەتىنىڭ ۇزدىكسىز قايتالانا بەرەتىن قاتەلىكتەرىن دە وسى يران ەلىنىڭ تاريحي كەمشىلىكتەرمەن ءوزارا بايلانىستىرىپ قاراۋعا بولادى. بۇل جاعىنان كەلسەك، جوعارىدا ءسوز ەتكەن ايگىلى يرانتانۋشى عالىم ە.بەرتەلستىڭ «...ەگەردە يران بۇگىنگى جاعدايىندا ەۋروپانىڭ شاڭىن جۇتىپ ارتتا قالسا، ول ءۇشىن كىنانى حالىقتان ەش ىزدەمەۋ كەرەك» سوزىندە كوپ شىندىقتىڭ نەگىزى جاتىر..

مەملەكەت نەگە ءوز قاتەلىكتەردەن ساباق المايدى؟ نەگە تاريحي كەمشىلىكتەر ۇزدىكسىز قايتالانا بەرەدى؟ نەلىكتەن يران بيلىگى جاڭا تۇسىنىكتەردى باسىپ جانشىپ، سول ءۇشىن ءۇن شىعارعان قاراشا حالقىن قىناداي قىرىپ سالدى؟ بىزدىڭشە بۇل قاتەلىكتەر يران پاتشالارىنىڭ سيكلدى جىلناماسىنان گورى ەلدى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تۇراقتى مودەلىنە اينالىپ كەتكەندىگىندە بولىپ وتىرعان ءتارىزدى.

الەۋمەتتانۋشى عالىم، مارك سميت ءوزىنىڭ «ءستاليننىڭ ەلەسى» اتتى ەڭبەگىندە، بۇگىنگى رەسەي باسشىلىعىنىڭ نەلىكتەن ورتا عاسىرلىق سونداي-اق ستاليندىك تاسىلدەرگە ءجيى جۇگىنۋىنىڭ نەگىزىن تۇسىندىرەدى.

«ستالين تەك تاريحي تۇلعا عانا ەمەس، ول – بەلگىلى ءبىر باسقارۋ جۇيەسىنىڭ سيمۆولى. سوندىقتان ولار جىبەرىپ العان بۇل تاريحي قاتەلىكتەرىنەن ساباق الىپ تازارۋدىڭ ورنىنا، الگى قاتەلىكتەردى مەملەكەتتىك ستراتەگيا دەڭگەيىنە دەيىن جەتىلدىرۋىندە بولىپ وتىر» دەيدى. ءبىز مارك ءسميتتىڭ وسى تۇجىرىمىن بۇگىنگى يران بيلىگىنە دە دالمە-دال قولدانعان بولار ەدىك.

مىنە، سودان بەرى ماعجان پوەماسىنىڭ قاعازعا ءتۇسىپ قاتتالعانىنا باقانداي ءبىر عاسىر وتسە دە يران حالقىنىڭ ساياسي پورترەتى ءالى كۇنگە دەيىن قاز قالپىندا تۇر.

سەنبەسەڭىز پوەمانىڭ مىنا تۇسىن قايىرا وقىپ كورىڭىزشى:

«...قاپ-قارا بەت، سۇر دەنە،
دوپ-دومالاق بىردەڭە.
بۇل – ايەلى يراننىڭ».

ال ەركەگىنە «قوس شيقانداي تومپاق ۇرت، دوربا ساقال، قۇيرىق مۇرت...» دەيدى.

ماعجاننىڭ وسى جەردەگى «...دوپ-دومالاق بىردەڭە» مەن «دوربا ساقال» سوزىندە كوپ ماعىنا جاتىر. دىنگە بۋىلىپ، ابدەن جانىشتالعان حالىقتىڭ ساياسي كورىنىسىن بۇدان ارتىق جەرىنە جەتكىزىپ قالايشا جىرلاۋعا بولادى.