تۇزەمدىك ەليتا
I
وتارلاۋشى ەل ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن جەرگىلىكتى (ياعني وتارلانۋشى) ەلدەگى كادر ساياساتىن تولىققاندى شەشىپ الۋى كەرەك. XIX عاسىردا قازاق توپىراعىندا تاعان تىكتەگەن وقۋ ورىندارى وسى ماقساتتا بوي كوتەرگەن بولاتىن.
« ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر
تالاي قازاق بالاسى –
جاڭا ءوسپىرىم، كوكورىم،
بەينە قولدىڭ سالاسى.
بالام زاكون ءبىلدى دەپ
قۋانار اتا-اناسى.
ويىندا جوق ولاردىڭ
شاريعاتقا شالاسى،
...يا ءتىلماش، يا ادۆوكات
بولسام دەگەن بارىندە وي،
كوڭىلىندە جوق ساناسى...»
ابايدىڭ وسى ولەڭىندەگى ۇرەيى مەن الاڭى نەگىزسىز ەمەس ەدى. قازاق بالاسىن ۇلت قاينارىنان قارا ءۇزدىرىپ، ورىس تانىمىندا تابيەلەۋ ينتەرناتتىڭ ەڭ باستى ماقساتى-تۇعىن. وسىلاردىڭ ىشىنەن قازاققا كەلگەندە قاتىباس، ەشتەڭەدەن تايسالمايتىن ايارلارىن ارنايى سۇرىپتاپ الىپ، قولدارىنا بيلىك بەرىپ، ەل ىسىنە جۇمىلدىرىپ وتىرۋدى دا وتارشىلدار ۇمىت قالدىرعان جوق. وسى توپ تاريحتا «تۇزەمدىك ەليتا» دەپ اتالادى. مۇنى بەلگىلى تاريحشى س.ماشىمبايەۆ تا ءوز ەڭبەگىندە اتاپ وتكەن بولاتىن. ال قازاق اراسىندا بۇلار اسا اۋسار ءام قاتىگەز قىلىعىمەن كوبىرەك كوزە تۇسكەندىگىنەن بولسا كەرەك، ەل ەسىندە «تەرىس وقىعاندار» دەگەن اتقا يە بولدى. ارىدەن تاعان تارتقان وسى ءبىر يدەيادان قازاق حالقى ءبىر كىسىدەي كورەشەك كوردى. ماناعى اباي الاڭداعان «كوڭىلىندە جوق ساناسى» كەمىستىگى كوپ نارسەگە كوز جەتكىزىپ تۇرعان ەكەن. راسىندا، اقىننىڭ ايتقانى ايداي كەلدى. شولاق بەلسەندىلەردىڭ بۇل ارەكەتىنەن ءيسى قازاق بالاسى ازاپ شەگىپ، الاش دالاسى اقسوڭكە سۇيەككە بويالىپ قالدى.
II
بىردە ءبىر توپ ۇستازدار قاۋىمى شاي ءىشىپ، جايلانىپ وتىرمىز. اڭگىمە اۋانى ءتورت جىلدا ءبىر اۋىساتىن باسشىلىققا قاراي اۋىستى. ەندىگى باسشىمىزدىڭ كىم، جانە ونىڭ قانداي بولماعى ءبىراز تالقىعا ءتۇستى. مەندە تىنىش وتىرا الماي، «انا ءبىر اعامىزدىڭ عالىمدىعىنان بولەك ەلشىلدىگى مەن مەيىرباندىعى قانداي، ورىنتاققا وسى ادام لايىق» دەدىم. «جوق» دەدى قاپتالدا وتىرعان ارىپتەسىم ج ۇلىپ العانداي، «ول تىم قازاقى، بولمايدى» دەدى. «راس» دەدى كەلەسى ارىپتەسىم دە الگىنىڭ ءسوزىن حوشتاپ، «بۇل ادامىڭىز «تىم جۇمساق» جارامايدى» دەدى. «سوندا قانداي بولۋ كەرەك» دەدىم مەن دە قارىمتا سۇراققا كوشىپ. «اناۋ كىسىنىڭ بولعاندىعى دۇرىس» دەدى ءۇشىنشى ارىپتەسىم. «ءوزىنىڭ ورىسشاسى قانداي، پاتشامەن دە قارىم-قاتىناسى جامان ەمەس، تىم پىسىق ادام» دەدى اعىنان جارىلىپ (ءقازىر جاسىراتىن نەسى بار، بىزدەگى باستىقتىڭ كلاسسيكالىق بەينەسى قازاقشاسى نە عۇرلىم تومەن توڭمويىنداۋ، قىزمەتكەرىن كورگەن جەردەن «اقىل» ايتىپ جەكىرەتىن سوسىن... ءبىر جەرگە جۇمساپ جىبەرەتىن عانا وبراز عوي). «وسىنىڭ ءسوزىن ءجون كورگەندەي ءبارىمىز دە باس يزەسىپ ورىنىمىزدان تۇردىق.
مەن وسى اڭگىمەدەن كەيىن بۇل قازاقتىڭ كىسىنى باعالاۋ ولشەمدەرىنىڭ باياعىدا-اق باسقا ارناعا ءتۇسىپ كەتكەندىگىن ءتۇسىندىم. ءتۇسىندىم دە تۇتاس ءبىر ۇلتتىڭ ىلكىدەگى «تۇزەمدىك ەليتا» ينەرسياسىمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىعىن، قازىرگى قازاق بيلىگىنىڭ ءپالساپاسى دا ءدال وسى فورمۋلا تاسىلىمەن باسقارىلىپ وتىرعاندىعىن سەزىندىم.
P.S. ءقازىر قازاقيادا كەزەك كۇتتىرمەستەن قولعا الىنۋعا ءتيىس شارۋا، مەملەكەت بيلىگىن جاپپاي شىرماۋىقشا جايلاعان ۇلتانقۇلداردى الپامىستارمەن (ۇلت زيالىسىمەن) اۋىستىرۋ ساياساتى دەر ەدىك. مۇنى بەينە ءبىر رۋحاني رەفورما دەپ اتاساق تا بولادى. نەگە دەيسىز عوي؟
سەبەبى تۇلعا كورمەگەن ەلدىڭ تانىمى تومەندەگىدەي شەككە دەيىن قۇلدىراپ، كوپسوزدىلىك پەن كوزبوياۋشىلىق ورىن الادى. ونداي ەلدە ۇلتتىق يدەيا دا، ۇلى مۇرات تا بولمايدى. تەك ءبىر ادامنىڭ كوڭىل كۇيىنە قۇرىلعان «قۇلدىق قىزمەت» قانا بولادى.
«ادامدى قۇداي جاراتادى، قوعام وسىرەدى» دەگەن ءبىر ءتامسىل بار.
ءبىز بۇعان يدەولوگيا – اكە بولسا، اقپارات – شەشە، ال ادام ساناسى وسى ەكەۋىنىڭ ءتول پەرزەنتى دەگەن وي قوسقان بولار ەدىك. ەندەشە، اڭگىمە توركىنى قازاق قوعامى مەن ونىڭ «اتا-اناسىنىڭ» اقۋالى جايىندا بولىپ وتىر عوي.
ءبىز كىمبىز، قانداي قوعام قۇردىق، سانامىزدىڭ سالاۋاتى قانداي؟
مىنە، ءبىز بۇل ساۋالدارعا قاعازداعى قازاقستان تۋرالى عاجايىپ ەرتەگىلەرمەن ەمەس، قارا جەر ۇستىندەگى ءوز ءومىرىمىزدىڭ شىندىعىمەن جاۋاپ قاتساق ءجون بولار ەدى...