(ۇلتتىڭ ۇيقى سالى)

جەكە ادامنىڭ احۋالىن تۇتاس قوعاممەن بايلانىستىرا قاراي الماۋ – بىزدە جەتىلمەي قالعان تەتىكتىڭ (مەحانيزمنىڭ) ءبىرى. قازاقتىڭ رۋحاني گيپپوكراتى ابايدىڭ «ادام بالاسىن زامان وسىرەدى، كىمدە-كىم جامان بولسا، ونىڭ زامانداسىنىڭ ءبارى ۆينوۆات» ءسوزىنىڭ استارىندا دا وسى ۇعىم تۇر (حاكىمنىڭ بۇل جەردەگى «زامانداس» ءسوزىنىڭ قۇرداس ۇعىمىنا ەشقانداي دا قاتىسى جوق). «ادامنىڭ جاقسىسى كەتىپ جامانى، جۇيرىگى كەتىپ شابانى قالعان» كەشەگى كەر زاماندا توبىرلىق تۇسىنىك پەن پلەبەيلىك ءپالساپا قايىرا تاريح ساحناسىنا شىقتى. جاقسى نەلىكتەن دەگدار بولدى دەسەڭىز، ول ەڭ اۋەلى كيەلى بولعاندىعى ءۇشىن دە ەلدىڭ يگى جاقسىسى اتاندى. ونىڭ باسى قارايىپ جۇرگەندە قوتانعا تىشار قورتىقتارمەن جامان-جاۋتىككە ەش ورىن بولمايتىن.

ەندەشە ەلدىڭ زيالىسى كەتتى دەگەن ءسوز ول ەلدەن ۇيات پەن زيات، كيە مەن دۋا قاتار كەتتى دەگەن ءسوز ەكەن.

سماحان تورە ءوز ەتەلىگىندە ءاليحان بوكەيحاندى كورگەندە باقسى-بالگەرلەردىڭ قاراداي قالتىراپ، جىنىم قاشىپ كەتتى دەپ جىلايتىنىن ايتادى. مىنە، جاقسىنىڭ شىن كيەسى دەگەن وسى بولسا كەرەك.

كەيدە ماعان كەشەگى جايساڭدارمەن بىرگە وسى كيە اتاۋلى ۇدەرە كوشىپ كەتكەندەي سەزىلەدى. راس، جاقسى مەن جايساڭ قىناداي قىرىلعان شاقتا ەل يەسىز قالدى. ەندەشە قازاقتىڭ «يەن ءۇيدى جىن يەكتەيدى» دەيتىن سۇيەكتى ءسوزى دە ءدال وسىنداي كەزدى بەينەلەسە كەرەك.

ەجەلگى گرەك اڭىزىندا قوعامدى قوس بۇيىرىنەن قىسىپ تۇنشىقتىرىپ تۇراتىن ەكى «كەسىر» بار (بۇلار گومەر پوەماسىندا قانقۇيلى قۇبىجىق بەينەسىندە. التى باستى سيللا ەسىمدى قۇبىجىق ۇڭگىردى مەكەن ەتسە، حاريبدا تەڭىز تۇبىندەگى سۋ يىرىمىندە ءومىر سۇرەدى).

مۇنى مىسالعا الىپ وتىرعانىمىزدىڭ مىناداي ءپالساپالىق سەبەبى بار.

مەديسينادا «Sleep paralysis» («ۇيقى سالى») دەگەن ۇعىم بار (بۇل قازاق تانىمىندا «باستىرىلۋ» دەگەن اتپەن ءمالىم). وسى «Sleep paralysis» (نەمەسە «سوننىي پاراليچ») سيمپتومىن بىلىكتى دارىگەرلەر دەپرەسسيادان تۋىندايتىنىن ايتسا، ءدىن يسلام بۇل ۇعىمنىڭ تىلسىمدىق كۇشتەرمەن قاتىستىلىعىن العا تارتادى. ءبىز جوعارىدا ادامدى قوعاممەن بايلانىستىرا قاراۋدىڭ اپپاراتى مەن تەتىكتەرى (بىزدە) ەش جەتىلمەگەن دەدىك.

سەبەبى قوعام دەگەنىمىز – ادام. دەمەك، ادام مەن قوعامدى بىرىنەن-بىرىن ءبولىپ قاراۋعا استە بولمايدى (مەملەكەتتىڭ ادامنان قۇرالاتىنىن ەسكەرسەك، ءار ادامنىڭ كوڭىل كۇيى مەن پسيحولوگياسى سول قوعامنىڭ ايناسى عوي). ەندەشە بۇگىنگى مەرەز جۇيەدەن جۇيكەسى جۇنجىمەگەن، «كۇرمەۋگە كەلمەس» كەلتە تىرلىگىنە زىعىردانى قايناماعان الاش بالاسى از با؟

مەديسينا كورسەتكەندەي «باستىرىلۋدىڭ» باستى سەبەبى دەپرەسسيادا جاتسا، بۇل ەندى ءار قازاقتىڭ بويىنان تابىلاتىن جاعدايلار عوي.

گرەك ميفولوگياسىنداعى قوعامدى (دۇرىسى ادامدى) ۇدايى قوس بۇيىرىنەن قىسىپ تۇراتىن «كەسىر» قازاق تانىمىندا «مارتۋ» نەمەسە «قارا باسۋ» دەپ اتالادى. ءدىن يسلام ادام «باستىرىلۋىن» تىكەلەي وسى جاعدايلارمەن دە بايلانىستىرىپ ونىڭ سەبەبىن ادام رۋحىنىڭ السىرەۋىمەن تۇسىندىرەدى. راسىندا جامان مەن جاۋتىكتى توبەمىزدە تايرانداتىپ، كىم كورىنگەننىڭ مازاعىنا ۇشىراعان قازىرگى ءحالىمىز رۋحىمىزدىڭ كىرلەپ، كيەمىزدىڭ ۇرىككەندىگىنىڭ شىن كورىنىسى عوي. ءدال ءقازىر ءبىز مويىندايتىن ءبىر عانا شىندىق قالدى. ول – «باستىرىلۋدىڭ» وسى ءبىر قوس سەبەبىنىڭ قازاق سوسيۋمىنىڭ بويىنان تولىعىمەن تابىلىپ تۇرعاندىعى عانا. قايىرا ايتايىق، ءدال ءقازىر قازاق قوعامى «باستىرىلىپ» بەينە ءبىر سول ءساتتىڭ تالاۋراپ ازابىن تارتىپ جاتقانداي...

ايقايلايسىڭ، ءبىراق ءۇنىڭدى ەشكىم دە ەستىمەيدى. قوزعالعىڭ كەلەدى، قىبىرلاي المايسىڭ. شىركىن، بىرەۋ وياتىپ جىبەرسە عوي دەپ تىلەيسىڭ، ول ويىڭ ورىندالمايدى. وسى ءبىر ارپالىسىڭ بەينە ءبىر عاسىرعا سوزىلىپ كەتكەندەي قالجىرايسىڭ. ەڭ باستىسى، ءبارىن دە بىلەسىڭ، ءبىراق ونىڭنان ەشتەڭە دە شىقپاي بەكەرگە قارا تەر بولاسىڭ...

بۇل – قازاق زيالىسىنىڭ قازىرگى ءحالى. بۇلايشا بايلام ايتىپ وتىرعانىمىزدىڭ سەبەبى مەديسينا ماماندارى «باستىرىلۋدا» بولاتىن وسى ءبىر پروسەستى ادام ميىنىڭ بىرەر مەزەتكە كەنەتتەن ويانىپ كەتۋىمەن دە بايلانىستىرادى. ەندەشە بۇل «ويانعانداردىڭ» عانا «بىلەتىنى» مەن «سەزەتىنى». ال مۇنى ەش سەزىنبەيتىندەر مەن ونى بەينە ءبىر تاعدىرىنا بالاپ مويىنسۇنعاندار جايىندا نە دەسەك ەكەن.

قىسقاسى، بۇل فەنومەن قازاقتىڭ جان كۇيزەلىسى مە جوق الدە «قارا باسقاندىعىنىڭ» كەسىرى مە؟ دەپرەسسيانىڭ دياگنوزى باقۋاتتى تىرلىكتە دەسەك، ۇلت رۋحىن وسى ءبىر «جىن-جىپىردان» ۇشىقتاماي كيە اتاۋلى قايىرا قونبايتىن سىندى. وسى ەكەۋى ورالار كۇندى الاش بالاسى جان-تانىمەن زارىعىپ اڭسادى تەگى...

«ءتۇۋ، تەزىرەك ويانسام جارار ەدى!..»

البەر كاميۋ «مىقتى جازاتىنداردىڭ تۇسىندىرۋشىلەرى، ال قاراپايىم جازاتىنداردىڭ وقىرمانى عانا بولادى» دەيدى. راسىندا عاجايىپ ءسوز. ءبىز كەيىپكەرىمىزدىڭ مىقتىلىعى ءۇشىن دە وسى ءبىر تۇسىندىرمەنى جازباققا تالاپتانىپ وتىرمىز. باسقانى قايدام، ماعان ەسەنعالي راۋشانوۆ دەسە بولعانى ەڭ الدىمەن ماڭدايى جارقىراعان فيلوسوف ەلەستەيدى (ارينە، اقىن فيلوسوف بولمايدى دەگەن قاعيدا تاعى دا جوق). ءبىز وسى جەردە كاميۋگە «مىقتى ويلار ءاماندا قاراپايىم بولادى» دەپ كەرىسىنشە دە پىكىر ايتقىمىز كەلەدى.

ماسەلەن...

جوقتىق دەگەن نەمەنە – بارلىق دەلىك،

باقىت دەگەن دۇنيە مە – الدىق ءبولىپ

دۇنيەدەگى ەڭ ۇلى كورىنىس نە؟

ول شىدەرىن ۇزگەن ات قارعىپ كەلىپ.

...اگاراكي، «باقىت» دەگەن شىنىمەن-اق «دۇنيە» بولسا مەملەكەت مۇلكىن ونسىزدا تالان-تاراجىعا سالىپ قىل-قىبىرىنا دەيىن ءبولىسىپ الدىق قوي. اقىن «شىن باقىت دەگەن دۇنيە ەمەس، ول ەركىندىك» دەيدى. ولەڭنىڭ ءسوز ورىمىنە قاراساق قاراپايىم، ال سۇيەگىنە (ويىنا) زەر سالار بولساق، اتان تۇيەنىڭ بەلىن ۇزەردەي سالماقتى.

مەن قايىرىلدىم، سەن داعى بۇرىلشى، ءىنىم،

قالاي نە دەپ ۇعامىز مۇنىڭ سىرىن.

اياعىما قارايمىن – شىدەرىم جوق

نەگە قاقساي بەرەدى جىلىنشىگىم؟

«قارعىپ شىدەر ۇزدىرگەن ۇلى كورىنىس» اقىننىڭ قاعباداي شىندىعى. «مەن قايىرىلدىم...» دەپ ءتاۋ ەتىپ وتىرعانى دا سول. بۇل جەردەگى «جىلقى» ەركىندىك بولسا، «جىلىنشىك» ۇلتتىڭ قۇلدىق دەرتى عوي.

ءدىڭى مىعىم، ءدىلى راۋشانعا اينالعان جىر تەك وسىلاي بولادى. اقىن نوسەر ويدىڭ جاڭبىر ۇشىعىنداي عانا ءيسىن سەزدىرەدى. ءسويتىپ بار بولمىسىڭمەن ەمەكسىتىپ قويادى. مۇنداي تۋىندىنىڭ اۆتورىن ماقتاساڭ دا، يا داتتاساڭ دا ونىڭ شىعارماشىلىعىنا كەلەر تيتتەي دە زيان جوق. مايدان تورتا ايىرعانداي نەبارى ەكى-اق شۋماق ويدان مۇنداي ءپالساپا تۇندىرۋ تەك دانىشپانداردىڭ عانا تالايىنە جازىلعان (ءبىزدىڭ ەسەنعاليدى فيلوسوف دەپ وتىرعانىمىز دا سول).

بۇل اقىننىڭ «ءبىزدىڭ ەگەمەندىك حاقىندا ەكى اۋىز ءسوز» دەيتىن ولەڭى. قۇداي بىلەدى دەيىكشى، وسىنى ءبىز جازعاندا بۇتىپ-شاتىپ، يا بايبالامعا باسىپ، «قۇرىدىق، ويباي بىتتىك» دەپ اي دالانى استاڭ-كەستەڭ شىعارعان بولار ەدىك. شىركىن، شەبەرلىك دەرسىڭ ىشتەي جۇرەگىڭ ەرىپ...

جۇرت جىلقى جايىندا جازعان دەپ ويلايتىن اۆتوردىڭ تاعى ءبىر تۋىندىسى «ءتۇس» ولەڭى. نەگە ەكەنىن قايدام، ماعان وسى ءبىر ولەڭمەن جوعارىداعى قوس شۋماقتىڭ اراسىندا بەينە ءبىر بايلانىس بارداي سەزىلەدى. تەڭىزدىڭ ءدامى تامشىسىنان. توعىز شۋماقتان تۇراتىن بۇل ولەڭنىڭ ءار جولىنا تۇسىندىرمە بەرسەك، تىم الىسقا باعدار تارتىپ كەتەرمىز. سوندىقتان دا شىعارمانىڭ اقىرلاسار ساتىندەگى قوس شۋماعىنا عانا توقتالۋدى قۇپ كورىپ وتىرمىز.

...تايعاق كەشىپ، تاۋ كەزدىم،

تاس تا باردىم،

نە دە بولسا، ءبىر جولدى

باستاپ الدىم.

بىردەڭە ايتقان بولامىن،

ءبىراق داۋىسىم،

داۋىسى بوپ شىعادى

باسقا ادامنىڭ.

«تار جول تايعاق كەشۋ» قازاقتىڭ ءجۇرىپ وتكەن سوقپاعى مەن باسىنان كەشىرگەن تاعدىرى عوي. نەبىر قان قاساپ عاسىرلار حالقىمىزدىڭ وبالىنان ويىنشىق، سورىنان سورپا جاسادى. كىلەڭ قاراكوك پەن بەكزادالاردى پىشاققا جىققان وسى ءبىر وقيعالار تەك مايدالاردى عانا سۇرىپتاپ امان-ساۋ قالدىرىپ وتىردى. سودان شىعار «ايتقانعا كونگىش، ايداعانعا جۇرگىش» ستاندارتتى سانا وكىلدەرى كوپتەپ پايدا بولدى. مۇنداي «الەۋمەتتىڭ» قورشاعان ورتا مەن ساياسي جۇيەگە سىن پىكىرمەن قاراپ وزگەشە وي قورىتۋى دەگەنىڭىز ولىممەن پار ۇرەي. اقىننىڭ «بىردەڭە ايتقان بولامىن، ءبىراق داۋىسىم، داۋىسى بوپ شىعادى باسقا ادامنىڭ» دەپ وتىرعانى دا وسى.

قارا قوشقىل قابارعان دالام ءوڭى،

قايدا كەتكەن بۇل ماڭنىڭ تامام ەلى؟

...بۇل نەعىلعان ۇزاق ءتۇس،

بىتپەي قويدى-اۋ،

ءتۇۋ، تەزىرەك ويانسام جارار ەدى!

«قارا قوشقىل قابارعان...» ءوڭ ۇلت رۋحىنىڭ قازىرگى ءحالى. ادامنىڭ وڭىندە كورگەن دۇنيەسى، تۇسىندە دە قايىرا كوتەرىلەدى عوي. ءبىر قىزىعى «رۋحاني» ۇيقىداعى ۇلت وياۋ ءجۇرىپ تە ءتۇس كورە بەرەدى.

مىنە، اقىننىڭ ايتقىسى كەلگەنى دە وسى.

راس، اششى ىشەكتەي شۇباتىلعان بۇل سۇرەڭسىز تۇستەن ءبارىمىز دە شارشادىق.

ايتپاقشى، اتالعان «ءتۇستىڭ» ماعىناسىن كىمگە، قالاي دەپ جورىتساق ەكەن؟ ول ءۇشىن ەڭ اۋەلى كەڭەس كەرەۋەتىنىڭ قۇلدىق ناركوزىنان ويانىپ الۋ كەرەك ءتارىزدى.

(سۋرەتتى جي جاسادى)