ەسكەندىر سيندرومى

بۇرىن قازاقتا «الاش دەگەندە اتتانداماعاندى اتاڭ دا بولسىن ۇرىپ جىق» دەگەن تۇسىنىك بار ەدى. بۇل جەردەگى الاش ءسوزى – مەملەكەتتىك مازمۇنعا پار كيەلى ۇعىم. بۇل – ءبىر ۇلتتىڭ ءبىر ۇعىمعا عانا ۇيىسىپ عۇمىر كەشكەندىگىن كورسەتەتىن عاجايىپ ءسوز. ءقازىر وسى ىرگەلى تۇسىنىكتى سەتىنەتۋ مەن جەنتەكتەۋگە ۇلكەن جانتالاستار ءجۇرىپ جاتىر. ءبىزدىڭ اباي مەن شاكارىم، ءماشھۇر مەن اقجان (ماشاني) جايلى ايتا بەرۋىمىزدىڭ سەبەبى، ءبىز ۇلتتىڭ ۇلى قۇندىلىقتارىن وسى تۇلعالاردىڭ كوزقاراسىنىڭ نەگىزىندە عانا سينتەزدەپ ۇيرەنۋگە ءتيىسپىز. دالىرەك ايتار بولساق، ارعىسى ءال فارابي مەن بەرگىسى ءاليحانعا دەيىن سوزىلىپ جاتقان الىپتار كەرۋەنى ءبىزدىڭ رۋحاني ينديكاتورىمىز بولۋى كەرەك. ايتپەي بولمايدى. تۇلعالار سۇزگىسىنەن وتپەگەن تانىم – ۇلت ءۇشىن ەڭ ءقاۋىپتى تانىم. بۇل شاعىن عانا دۇنيەمىز وسى نيەتپەن جازىلىپ وتىر. ءبىز اباي مەن شاكارىم يدەياسىن العا سالا وتىرىپ، بۇگىنگى بۇزىلعان تۇسىنىكتەرىمىزگە از-كەم بارلاۋ جاسادىق. جەتپەگەن جەرى مەن كەتكەن قاتەلىگى بولسا عافۋ ەتەرسىز، قۇرمەتتى وقىرمان قاۋىم.

«مازلۇم» ماسەلەسى

(ماقالاعا كىرىسپە)

قازاقتا «حالىق – جاراتۋشىنىڭ ءبىر ەسىمى» دەگەن ءسوز بار. راسىندا، جاببار يەنىڭ 99 ەسىمىنىڭ ءبىرى وسى ەسىممەن (ءال حاليق دەپ) اتالاتىنى ءمالىم. بۇل ءسوزدىڭ تانىمدىق ءمانى قانداي؟ تاريحتان تابارىككە جەتكەن وسى ءبىر ۇعىمنىڭ سالماعىن اباي حاكىم ءبۇي دەپ سارالاعان ەكەن.

مازلۇمعا جانىڭ اشىپ ءىشىڭ كۇيسىن،

حارەكەت قىل، پايداسى كوپكە ءتيسىن.

كوپتىڭ قامىن اۋەلدەن ءتاڭىرى ويلاعان،

مەن سۇيگەندى ءسۇيدى دەپ يەڭ ءسۇيسىن.

بۇل جەردەگى «مازلۇم» ءسوزى ز ۇلىمدىق پەن جابىرگە ۇشىراعان جان يەسى تۋراسىندا. ولەڭنەن تۇسىنگەنىمىز: قياناتقا ۇشىراعان ادامعا بارىنشا ارا ءتۇسىپ، بولىسىپ ب ا ق. سەبەبى اۋرۋدىڭ كوڭىلى مەن اشتىڭ تىلەگىندە قۇدايدىڭ حاقىسى بار.

ولەڭنىڭ ەكىنشى جولىنا قاراي ويىسار بولساق، مۇندا كوپشىلىك قامى جايىندا ايتىلادى: ءاربىر ارەكەتىڭنىڭ پايداسىن كوپشىلىك كورەر بولسىن، حالقىڭنىڭ جاعىندا بول دەيدى حاكىم. راسىندا، ادام جان دۇنيەسى وسىنى تولىققاندى تۇسىنگەندە عانا جۇپارلانا تۇسپەك. اللا مەن ادام اراسىنداعى قاتىناستى ق ۇلىپ پەن كىلت ءتارىزدى دەسەك، ەندەشە ونىڭ ءبىرىنسىز ءبىرىنىڭ ءمانى بولماق ەمەس. ادامزات ءۇشىن اللانىڭ قۇلپى (سىرى) ادامدىققا جەتكەندە عانا اشىلادى. كىسىلىك كەمەرىنىڭ ەڭ بيىگى كىسىگە جاقسىلىق جاساۋ دەسەك، اللانى تانۋ دەگەنىمىز ادامزاتقا قىزمەت ەتۋ دەپ پايىمداساق تا بولادى. ارداقتى شاكارىمنىڭ «ادامدىق بورىشىڭ – حالقىڭا ەڭبەك قىل» يدەياسىنان دا وسى ءبىر وي ۇشىعىنىڭ مولدىرەيتىنى سول. ولەڭنىڭ ءۇشىنشى ءام سوڭعى جولدارى ورتاعا سالىنعان وسى ءبىر ماسەلەنى ودان ارمەن ۇستەي ءتۇسىپ، مىناداي ءباتۋاعا بەكيدى: «جاميعات قامى – جاراتقان قامى. ادامدى سۇيگەندى اللانىڭ ءوزى سۇيەدى» دەيدى. ءبىز بۇل ويدان قۇدايعا قۇلشىلىق ەتۋدىڭ ەڭ تورەسى حالقىڭا قىزمەت ەتۋ ەكەندىگىن، جاراتقاننىڭ حوشى مەن سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنۋدىڭ باستى جولى قاراشا كوڭىلىمەن عانا بولاتىنىن باعامدايمىز.

ەندەشە، ءبىر شۋماق ولەڭنەن ءسۇزىلىپ شىققان گاۋھارداي ويدىڭ ءتۇيىنى: حالقىنا شەت بولعاننىڭ قۇدايدىڭ دا مەيىرىمىنەن قۇرالاقان قالاتىنى انىق بولعانى عوي...

حان مەن قاراشا

جاسىراتىنى جوق، جوعارىداعى ولەڭدى تالداۋداعى بار ماقساتىمىز مىناۋ. بۇرناعى قازاق ومىرىندە بۇل تۇجىرىم بۇزىلماس ءداستۇر مەن بۇلجىماس قاعيدا بولاتىن. «حالىقتى قۇدايدىڭ ءبىر ەسىمى» دەپ بىلەتىن قازاق ءۇشىن، حان قاراشانىڭ قىزمەتكەرى عانا-تۇعىن. قايتالاپ ايتامىز، تەك قىزمەتكەرى ەدى.

ەسكى جازبالارىمىز بەن ەتنوگرافيامىزعا نازار سالساڭىز، بۇل ويىمىزدىڭ ايداي انىق ەكەندىگىنە تاعى ءبىر كوز جەتكىزگەن بولار ەدىڭىز. حان حالىقتىڭ ىقپالىندا بولعاندىعىن، حانعا قاراستى ون ولەڭنىڭ توعىزى وعان سىن ماقساتىندا ايتىلىپ جاتسا، مۇنى باسقالاي قالاي دەپ تۇجىرىمداۋعا بولادى. وسى ورايدا مىنا ءبىر ماسەلەنى دە ايرىقشا ايتقىمىز كەلەدى. بۇل ءبىزدىڭ ءدىن مەن ءدىلدىڭ ءوزارا ايىرماشىلىعىن پارىقتاي الماۋىمىز دەر ەدىك. جاسىراتىنى جوق، قازاق توپىراعىنا يسلام دىنمەن بىرگە اراب تانىمى قوسا ءسىڭدى. ماسەلەن، اراب پەن ەۆرەي جۇرتىنىڭ ءومىرباقي ءبىرى مەن ءبىرى جاۋلاسىپ كەلە جاتقاندىعى بارىمىزگە ءمالىم. قاي ەل بولماسىن قارسىلاس دۇشپانىن تەك جاعىمسىز بەينەدە عانا سومدايتىنى انىق. كەيىن ول جاپپاي تاريحي، يا بولماسا ادەبي تانىمعا اينالىپ ەل ەسىندە بەكىپ قالادى. ەندەشە اناۋ ايدالادا جاتقان ەۆرەيدى قازاقتىڭ جاۋ كورىپ وعان وشپەندىلىكپەن قاراۋىنىڭ نەندەي سەبەبى بار

(مۇنى بازبىرەۋلەر قۇراننان كەلگەن بۇيىرىق دەر. الانىڭ ماقساتى ۇلت پەن ۇلىستى شارپىستىرۋ بولسا، «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي» يدەياسى قايدان شاعادى سوندا؟) سەبەپ، سانامىزعا اراب سالت-ساناسىنىڭ دىنمەن قوسا ءسىڭىسىپ كەتۋىندە عانا. ارابتىڭ ءدىن قارىنداس تۇرىك جۇرتىنا دا الا بوتەن قاراۋىنىڭ استارىندا كەشەگى وسمان يمپەرياسىنان قالعان «سالقىندىق» جاتىر. سول سەكىلدى قازاقتىڭ حان مەن قاراشا اراسىنداعى دەربەس قاتىناسىنىڭ بۇزىلۋىنا وسى ءبىر ەلدەن جۇققان سالت-سانانىڭ تيگىزگەن اسەرى مول (مۇنى اللا جەتكىرسە، الداعى ۋاقىتتاردا كەڭىنەن تولعاپ جازاتىن بولعاندىقتان وسى جەردەن تىزگىن تارتامىز).

ءبىز انشەيىندە ءبىر ماسەلەلەر شەتىندە «بابالار جولى – باستى مۇراتىمىز» دەپ ۇرانداتا جونەلەمىز. سويتەمىز دە ءبارىن كەرىسىنشە جاسايمىز. زايىرلى قوعام زاڭدىلىقتارىن باتىستان ىزدەگەن «دانىشپاندارىمىزعا» مىنا ءبىر جايعا قايىرا قاراۋدى قاتاڭ ۇسىنامىز. تۇران توپىراعىندا سالتانات قۇرعان دەموكراتيانىڭ جارقىن ۇلگىلەرى بولىپ سانالاتىن «دات»، «حانتالاپاي»، «حانتالاق»، «قازى» (...اشۋلانساڭ ابىلاي، كوتەرىپ قازعا سالارمىن (بۇقار)، سەكىلدى كوپتەگەن ۇعىمدارىمىزدىڭ تانىمدىق تابيعاتىنا تەرەڭىرەك بويلاسا دەيمىز (مۇنى وزگەلەرمەن سالىستىرا وتىرىپ ءجىتى زەردەلەۋدى زاڭگەرلەرىمىز بەن تاريحشىلارىمىزدىڭ، سونداي-اق ساياساتتانۋشىلارىمىزدىڭ ارىنا امانات ەتەمىز).

سونىمەن جوعارىداعى ۇعىمعا قايىرا ورالىپ، ونىڭ قالايشا ترانسفورماسياعا تۇسكەندىگى جايىندا قىسقالاي ءسوز تۇيىندەي كەتەيىك. دالا ءداستۇرىنىڭ تۇسىنىگىنە مۇلدە جات، ادامنان (دۇرىسى پاتشادان) اقيقات جاساپ، وعان باس شۇلعىتۋ ءتاسىلىنىڭ ورنىعۋىنا ورىس وتارشىلدىعىنىڭ قوسقان ۇلەسى مول. تاجىريبە كورسەتكەندەي، ءتول تۇسىنىكتى تالقان ەتۋدىڭ ەڭ ءبىر توتە جولى سەنىم ماسەلەسى ەكەندىگى ءسوزسىز. ال ونىڭ قاينار باستاۋىنىڭ دىننەن تامىر تارتاتىنى تاعى دا بەلگىلى.

II ەكاتەرينا پاتشايىم تۇسىندا، ءميلاديدىڭ 1785 جىلىنىڭ قاراشاسىندا قابىلداعان جارلىق قۇجاتتا: « ...قىرعىزداردىڭ (قازاقتاردىڭ) اراسىنا قازان تاتارلارىنان ىرىكتەپ ، بىزگە شىن بەرىلگەن، سەنىمدى مولدالاردى جولداۋ قاجەت. ولار قازاقتاردى پاتشاعا بەرىلگەن رۋحتا تاربيە جۇرگىزسىن. بۇل مولدالاردىڭ شىعىنىن ۇكىمەت مويىنىنا الىپ، ۇزدىك مىندەت اتقارعاندارعا سىي-سياپات بەرىلىپ تۇرسىن» دەپ جازىلعان ەكەن. وسىلايشا «ۋكازنىي مولدا» مانداتىن يەمدەنىپ، ءدىن اتىن جامىلعان وسى جانداردىڭ نەگىزگى ماقساتى وتارشىلدىق يدەياسىن ودان ءارى جۇرگىزۋ ەدى. جوعارىداعى جارلىقتا كورسەتىلگەندەي، پاتشاعا قاتىستى جاعىمپازدانۋ مەن جارامساقتانۋدىڭ نەشە الۋان تاسىلدەرىن ويلاپ تاۋىپ، كۇن ۇزاق اق پاتشاعا العىس ايتۋ مەن سالاۋات جاۋدىرۋ بۇلاردىڭ ەڭ نەگىزگى جۇمىسى-تۇعىن. سول سەكىلدى قاسيەتتى قۇران مەن ءحاديستىڭ كەي ۇعىمدارىن باسقالاي بۇرمالاپ، قازاق سوسيۋمىنىڭ ساناسىنا باسشىدان سەسكەنۋ مەن قورقۋدى ورنىقتىرعان دا وسى «شىركىندەر» ەدى. سودان بەرى قاريا تاريح دوڭگەلەگى ءۇش عاسىرعا اۋناسا دا وسى «سالقىننىڭ» سالدارى، كۇنى بۇگىنگە دەيىن مەشىت مۇنارالارىنان اۋەلەگەن شاريعات ۋاعىزدارىنان ءجيى-جيى بايقالىپ قالادى. ەل ەكونوميكاسى مەن الەمدىك ساياساتتى «پاتشانىڭ اماندىعىمەن» تۇسىندىرۋگە تىرىسقان ەسكى مەتوديكانىڭ قاي عاسىردىڭ قاڭسىعى ەكەندىگىن ساۋ ادام ساناسى بىردەن سارالاي الادى.

XXI عاسىردا پروگرەسسيۆتى ويلاۋدى تولىعىمەن تەجەپ، حالىقتى «مۇنداي وتىرىكتەردىڭ» جورگەگىندە تەربەۋ دەگەنىمىز شىنىمەن ۇيات تەگى. ايتپاقشى، بيىلعى جەر ساۋداسى ناۋقانىندا مولدا-قارالاردىڭ قاسيەتتى ءدىندى كورىنگەن جەرگە كولەگەيلەگەن ارەكەتتەرى بۇعان تاعى ءبىر كوزىمىزدى جەتكىزدى. ادام ءزاۋزاتىنىڭ ارعى تەگى توپىراق دەسەك، جەر ماسەلەسى جان مەن قان، ۇلت پەن ۇرپاق ماسەلەسى عوي. تىرىدە ءتۇتىنىڭدى تۇتەتەر، ولسەڭ دەنەڭدى دامىلداتار تىرەگىڭدى ساتۋ دەگەنىڭ، راسىمەن-اق اقىلعا تومپاق نارسە. مۇنى ايرىقشا ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز، وسى ءبىر ءجايت حان مەن قاراشا اراسىنىڭ تىم الىستاپ كەتكەندىگىن، جوعارىداعى تانىم تۇسىنىگىمىزدى قانشالىقتى تاباناستى قىلعانىمىزدى ءتۇسىندىرىپ بەرگەن ۇلكەن ءبىر وقيعا بولدى.

«ەسكەندىر» سيندرومى

(نەمەسە ءناپسى ىشىندەگى حال)

ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە شاكىرت اتاۋلى ۇستاز ۇستانىمىن ءارى قاراي جالعاستىرۋشى مۇراگەر سەكىلدى. كەيدە وسى قاعيدانىڭ بۇزىلىپ، باسقالاي باعدار تارتىپ كەتەتىنى تاعى دا بار. اباي وزىنە ءپىر تۇتقان فزۋلي، ءشامسي، ءسايحالي، ناۋاي، ساعدي، فيرداۋسي، حوجا حافيز ىسپەتتى الىپتار شوعىرىنىڭ كوزقاراسىنان بولەك، جەكەلەي جول تاڭداعان ايرىقشا تۇلعا. بۇعان مىنا ءبىر دەرەكتى كەلتىرسەك تە بولادى. توبەدەگى اتى اتالعان ۇستازدارىنىڭ دەنى ەسكەندىر زۇلقارنايىندى جەرىنە جەتكىزە ماقتاپ، اسپانداتىپ اكەتسە، اباي كەرىسىنشە جازعان. ابايدىڭ الدىڭعى اقىنداردان باستى ايىرماشىلىعى، پوەمانى تاريحي دەرەكتىلىككە ەمەس، تانىمدىق قاباتتارعا قۇرىپ، ادام بولمىسىنىڭ ءمانىن ىزدەيدى. مىنە، ءبىز قاۋزاماق ماسەلەنىڭ توركىنى دە وسى.

اڭداعان ادامعا اباي جازعان ەسكەندىردىڭ «سوعىسى» جۇمىر جەر ۇستىندەگى مايدان ەمەس، ادام بولمىسىنىڭ ىشىندەگى ناپسىمەن كۇرەس. قايىرا ايتايىق، بۇعان سىرتقى ورتانىڭ تيتتەي دە قاتىسى جوق.

مۇنى حاكىمنىڭ ءوز پالساپاسىمەن پايىمدار بولساق، «ماحاببات پەن عاداۋاتتىڭ» بىتىسپەس مايدانى عانا.

وسى جۇرت ەسكەندىردى بىلە مە ەكەن؟

ماكەدونيا شاھارى وعان مەكەن.

فيليپ پاتشا بالاسى ەر كوڭىلدى،

ماقتان سۇيگىش، قىزعانشاق ادام ەكەن.

ولەڭنىڭ العاشقى جولدارى بيلەۋشىنىڭ اۆتوبيوگرافياسىنان اقپار بەرسە، سوڭعى جولى ونىڭ «ماقتانسۇيگىشتىگى» مەن «قىزعانشاقتىعىنا» قاتىستى. مىنە، گاپتىڭ ءبارى وسىندا جاتىر. وسى ەكى فەنومەن (ماقتان مەن قىزعانىش) وقيعانىڭ ەڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى دەسەك تە بولادى. ابايعا سالساق، ادام تاقىلەتىنىڭ تۋمىسىندا بار «بۇل ەكەۋدىڭ» كىسىگە تيگىزەر كەسەپاتى مەن جەمىرلىگى جەتى باستى ايداھاردان دا كۇشتى. ال، ول جەكەلەي كىسىنىڭ عانا ەمەس، ءدۇيىم جاندى بيلەگەن پاتشانىڭ بويىنان تابىلسا شە؟ ارينە، ويلاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. دەسەك تە مۇنىڭ كوپكە كەلتىرە قويارداي سونشالىقتى زيانى جوق. نەگە دەيسىز عوي؟ كوپ كونگىش، ول سوندىعىمەن دە توبىر. ونىڭ ءبىر نارسەگە بەيىمدەلگىشتىگى سونداي، كىم بيلەسىن سونىڭ ىس-ارەكەتىنە قاراي يكەمدەلە بەرەدى. حاكىمنىڭ

«...سول كۇندە حوشامەتشى ايتادى ەكەن:

حاننىڭ حانى، پاتشانىڭ پاتشاسى دەپ» وتىرعانى دا سول. بۇل تەندەنسيا جۇمىر جەر بەتىندەگى ءيسى توبىردىڭ تابيعاتىنا ءتان نارسە دەسەك قاتەلەسە قويماسپىز. ايگىلى جاپون جازۋشىسى ر. اكۋتاگاۆا ءوزىنىڭ ءبىر اڭگىمەسىندە پاتشانىڭ پار وگىز جەككەن كۇيمەسىنىڭ ءبىر شارۋانى قاعىپ كەتەتىنى جايىندا جازادى. سوندا الگى بەيباقتىڭ «وسى ءبىر اسا باقىتتى ءساتتى» تاعدىرىنا جازعان تاڭىرىنە جىلاپ العىس ايتاتىنى بار. مىنە، توبىرلىق تانىم دەگەنىمىز وسى. بۇگىن دە ءسىز بەنەن ءبىز اباي مەن اكۋتاگاۆانىڭ بۇل مىسالىنان قانشالىقتى ايىرماشىلىق كورىپ وتىرمىز. اۋماعان ءوز ءحالىمىز عوي...

قازاق دۇنيەتانىمىنداعى «ءابىلحايات» نەمەسە «مىقان اعاشى» ىسپەتتى ۇعىمداردىڭ نەگىزگى ءمانى ماڭگىلىك ومىرگە قاتىستى. قۇرانداعى قىزىر مەن مۇسا ءعاليھسالامنىڭ ءولى بالىق تىرىلەتىن سۋ جاعاسىندا جولىعۋى دا وسىنى مەڭزەيدى. وسى ءبىر جىردان جىرعا، اڭىزدان اڭىزعا اۋىسىپ جۇرە بەرەتىن كوشپەلى موتيۆ ەسكەندىر پوەماسىندا دا ۇشىراسادى.

«...كەپكەن بالىق كەلتىرتتى سوندا تۇرىپ،

سول سۋعا بالىقتى الدى ءبىر جۋدىرىپ.

ءيسى، ءدامى وزگەشە بولىپ كەتتى،

تاڭ قالدى مۇنىڭ ءبارىن سۋعا جورىپ...»

ءداست ۇلى تۇسىنىككە سالىپ پايىمدار بولساق، بۇل جەردەگى «بالىق» ۇعىمى ماڭگىلىكتىڭ ءمانى تۋرالى. سوندا ادامنىڭ ماڭگىلىككە ءومىر سۇرۋگە قۇزىرەتى بار ما ءوزى؟ شاكارىمگە سالساق: «ءناپسىسىن جەڭگەن ادام ماڭگىلىك، وعان ەشبىر ءولىم جوق» دەيدى. حالقىمىزدىڭ ەندى ءبىر ۇعىمىندا ماڭگىلىك ءپالساپاسى باقيعا تيەسىلى. قازاقتىڭ باقي ۇعىمىنىڭ الدىنا ماڭگى ءسوزىن قوساقتاپ «ماڭگىباقي» دەپ ءسوز ساپتاۋى دا وسىنى مەڭزەيدى. قىسقاسى، تۇمسا تۇسىنىكتىڭ شۇڭەت ۇعىمدارىنىڭ استارىندا «ءومىردىڭ ءمانىن» ىزدەۋ سۇراعىنىڭ جاسىرىلىپ تۇرعاندىعى ايان.

«...سول اسكەر سۋدى ورلەپ تالاي ءجۇردى،

سۋدىڭ باسى ءبىر قۇزار شاتقا كىردى.

شاتتىڭ اۋىزىن بەكىتكەن التىن قورعان،

قاقپاسىن بەكىتۋلى كوزى كوردى...»

قازىنالى التىن قورعاندى اللانىڭ حيكمەتى دەسەك، بۇل جەردەگى «قاقپا» كادىمگى فيزيكالىق قاقپا ەمەس، تانىمدىق ماسەلە عوي. پەندەنىڭ كوكىرەك كوزىن شەلمەن كومكەرگەن كادىمگى قارا قاقپا. «جۇرەكتىڭ كوزىنە» قويىلعان وسى ءبىر قاقپا اۋىزىنداعى ق ۇلىپتىڭ اتاۋى «ماقتان» مەن «قىزعانىش» ەكەندىگى داۋسىز.

«...قاقپانىڭ ار جاعىنان بىرەۋ كەلدى،

كۇزەتشىسى سول ەكەن دىبىس بەردى.

قاقپانى ساعان اشار رۇحسات جوق

بۇل - قۇدايعا باستايتىن قاقپا، -دەدى...»

دانىشپان جاسىرعان جۇمباقتىڭ قۇپياسى ەپتەپ سەتىنەيىن دەدى. پوەمانىڭ بارلىق شۋماعىن تالداپ وتىرۋ ءبىزدىڭ نەگىزگى مىندەتىمىز ەمەس.

ءبىر نارسەنى انىق دەيمىز. ول اللاعا اپارار جولدىڭ ادام كەۋدەسىندەگى قاقپانىڭ اشىلۋىمەن تىكەلەي بايلانىستا ەكەندىگى عانا.