ەركىن ويلاۋ (نەمەسە كونە قاعيدالاردى قيراتۋ )

I ءبولىم

قۇرمەتتى قاۋىم، ءبىز بۇگىنگە دەيىن قالىپتاسىپ، قاۋمانا ساناسىنا ورنىققان كەيبىر كوزقاراستار مەن قاعيدالاردىڭ قانشاما بولىگىنىڭ جاڭساق ەكەندىگىنە كۇن ساناپ كوز جەتكىزىپ كەلەمىز. بۇل سانسىز ستەرەوتيپتەردىڭ ادام اقىلىنىڭ كوپ بولىگىنە كۇبىرتكەدەي جايىلىپ، بارىنشا دەندەپ كەتكەندىگىن ەرىكسىز مويىنداۋعا ءماجبۇرمىز.

2001 جىلى «تاليبان ۇيىمى» اۋعان توپىراعىندا مىڭداعان جىلداردان تالىقسىپ جەتكەن كونە جادىگەردىڭ ءبىرى بۋددانىڭ تاس ءمۇسىنىنىڭ تۇبىنە جارىلعىش بومبا قويىپ جەرمەن جەكسەن ەتتى. جادىگەردى پۇت ەسەبىندە قابىلداپ، ونىڭ تاس-تالقانى شىققانىنا ماساتتانعان وسى ءبىر «جاندار» ادام ىشىندەگى ناعىز پۇتتاردىڭ ناداندىق پەن كەمباعالدىق، قورقىنىش پەن ۇرەي ەكەندىگىن ەش سەزىنبەيتىن سەكىلدى. ءبىز ۇزاق تولعانا كەلە سانادا ورنىققان وسى ءبىر الاپات پۇتتاردىڭ امىرىمەن ۇدايى كۇرەسىپ وتىرۋ كەرەك دەگەن ۇيعارىمعا كەلدىك. جالعان قوعامدىق پىكىرلەر مەن كوزقاراستاردى كۇيرەتۋ جولىندا «قاتەلەسىپ، جاڭساق كەتسەك قايتەمىز» دەگەن ۇرەي شىنىمىزدى ايتساق، ءۇش ۇيىقتاساق ويىمىزدا جوق. فرانسۋز ويشىلى گاستون باشلياردىڭ: «ءبىز ءوز كەزەگىمىزدە بۇكىل ينتەللەكتۋالدىق ءومىردىڭ قۇلاعىنا «قاتەلىك، سەن ز ۇلىمدىق ەمەسسىڭ» دەپ سىبىرلايمىز» دەگەن ءسوزى ءبىز ءۇشىن مۇرات مۇناراسىنان جەلبىرەگەن جەڭىس بايراعى ىسپەتتى.

ەلدىڭ ەگەمەندىگى مەن ازاتتىعى دەگەن اتاۋدىڭ ءوزى ەتنوستىڭ ەركىن ويلاۋ ۇعىمىنىڭ شىن بالاماسى عوي. وتارلىق (دۇرىسى قۇلدىق ) ەركىن وي اعىسى تەجەلگەن تۇستان باستاپ ورىن الاتىن قۇبىلىس ەكەندىگىن ءبارىمىز دە بىلەمىز. قوجايىن بيلەگەن قۇل ساناسىنىڭ قاشاندا «وتكەن شاق» ەلەسىمەن عانا ءومىر سۇرەتىندىگىن نەبىر دانىشپان اتاۋلىلار جەرىنە جەتكىزە وتىرىپ جازىپ كەتتى. وسىلايشا ءوز رۋى مەن وسكەن جەرىنەن، اتا-بابا ومىرىنەن ءابسوليۋتتى اقيقات پەن ءداستۇر جاساۋدى جان-جاك رۋسسو: «مۇنداي جاعدايدا ەلدە ەش دامۋ بولمايدى. ولار ءوز اتا-بابالارىنان الىسقا ۇزاپ كەتپەيتىندىكتەن جۇزدەگەن جىلدارى بوسقا وتە بەرەدى. رۋ قارتاڭ تارتقانمەنەن، ادام ءالى دە سول ءسابي قالپىندا قالا بەرەدى»، – دەيدى.

ءبىزدىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن الىس شالعايداعى اۋىل ومىرىنەن ءابسوليۋتتى اقيقات جاساپ وتىرعانىمىز دا وسى كەپ قوي. شىندىقتىڭ ءدامى ءاماندا كەرمەك. اقيقات بەت جۇزىمىزگە قارامايدى. كوبىمىزدىڭ كوڭىلىمىزگە كەلسە دە ايگىلى امەريكالىق الەۋمەتتانۋشى ە.توففلەردىڭ «اگرارلىق (اۋىل) ادامدارى «بۇرىنعى بابالارى سياقتى ءومىر سۇرەدى. بۇلار شىنىمەن-اق وتكەن شاق ادامدارى...» تەزيسى دە ەش نەگىزسىز ەمەس قوي. ءبىز بۇل جەردە ءداستۇر ۇعىمىن جايدان-جاي اتاپ وتىرعان جوقپىز. ءداستۇر – ۋاقىت «نەكەسىنىڭ» ءتول پەرزەنتى. دالىرەك ايتار بولساق، ءداستۇر دەگەنىمىز كۇڭىرەنىپ كۇن تۇبىنە كەتىپ، باستاپقى بابالار ۋاقىتىنا ءوتۋ ەمەس، زامانا تامىرىنىڭ سوعىسىنان جاراتىلعان جاسامپاز جول (وسى جول ەندى ۋاقىت امىرىمەن ءوز تاعىنا ورنىعىپ، ادام مەن قوعام اراسىنىڭ نەگىزگى كۇرەتامىرى مەن كوپىرىنە اينالادى). ءوزىڭىز ءبىر ساتكە ويلانىپ كورىڭىزشى، بۇگىنگى بىزدەردىڭ سوناۋ XIX عاسىردىڭ ۋاقىت ىرعاعىمەن وتكىزىپ جۇرگەن تورقالى تويىمىز بەن توپىراقتى ءولىم جونەلتۋىمىزدەن، قانەكي، كىمدەردىڭ قالتاسى قاعىلىپ وتىر. ولىلەر مە الدە تىرىلەر مە؟ قۇدايشىلىعىن ايتايىق. بۇل، بار بولعانى قوعامدىق پىكىردەن قورعالاپ، كونە قاعيدالاردىڭ ەتەگىنە تىعىلعان قورتىق سانامىزدىڭ ۋاقىتشا ءدىرىلى عانا. ۋاقىتتىڭ ءوز ءامىرى مەن قوزعالىسىنا ساي سارا جول (دۇرىسى ءداستۇر) قالىپتاستىرا الساق، بىزدەرگە كوردەگى بوگەنباي مەن قابانبايدىڭ قايتادان ءتىرىلىپ كەلىپ «قالاي عانا بۇلايشا ىستەيسىڭدەر» دەپ شۋ شىعارماسى انىق قوي. راس، «وتكەن شاق» ءومىردى تەك زەردەلەۋ ءۇشىن عانا قاجەت. كەيدە بىزدەردىڭ «كەلەر كۇننەن ءۇمىتىمىز زور» دەپ قۇرعاق قيالدى قۇر شاباقتاي بەرەتىنىمىز تاعى دا بار. بىزدىڭشە، بۇل دا تياناعى جوق تۇسىنىك دەيمىز. ەكى شاقسىز كەلەر كۇننىڭ دە ماعىناسى ايشىقتالماق ەمەس. نەگە دەسەڭىز، «كەلەر شاق» ۇعىمىنىڭ ءوزى «وتكەن شاق» پەن «وسى شاق» «نەكەسىنىڭ» نەگىزىندە عانا جاراتىلاتىن ۋاقىت قوي. سونىمەن ەل ساناسىندا «ءداستۇر»، «اقيقات» پەن «شىندىق» ەسەبىندە بەكىگەن بۇل قاعيدالاردى قالايشا وزگەرتپەك كەرەك؟ كەيدە ءسالت-داستۇر مەن مەنتاليتەتتىڭ ءوزى «سەكتا» سەكىلدى. كەي تارماقتارىنىڭ ساكرالد سيپاتقا ۇلاسىپ كەتكەندىگى سونشالىقتى ءبىر اربالىپ قالساڭ بولعانى ماڭگىلىك قۇردىمعا كەتەسىڭ. ۇلت پەن ۇلىستىڭ شىعۋ تەگىن زەرتتەگەن ەريك حوبسباۋم سەكىلدى ءىرى عالىمدارىڭ ايتۋىنشا ۇلت پەن مەملەكەت تىم بەرتىندەگى ۇعىم. ءتىپتى ارالارىندا ەتنوس اتاۋلىنى قولدان جاسالعان دۇنيە رەتىندە قارايتىندارى دا جوق ەمەس. وسى ەڭبەكتەرگە قاراپ وتىرىپ ءدىن مەن ءدىلدىڭ ۇشار بيىگى ادامدىق دەگەن قورىتىندىعا كەلەسىڭ. راس، ادامدىقتان بيىك، ودان پاراساتتى «ءدىن» جوق. ادامدىق كاتەگورياسىنا كوتەرىلگەندە عانا ساعان بۋددا مەن كاتوليكتىڭ ءبارى دە دوس. وركەنيەت اتاۋلى ۇلتتاردىڭ سالت پەن داستۇرىنەن ەمەس، كەرىسىنشە ينتەللەكتۋالدىق ورە مەن ەستەتيكالىق مادەنيەتتەن تۋىندايدى. ءبىز كوبىنە مادەنيەت پەن وركەنيەتتى ءوزارا شاتاستىرىپ الىپ جاتامىز. ەۋروپا مادەنيەتى دەسە بولعانى بىردەن ازعىندىق پەن ءبىرجىنىستى قاۋىمدى العا تارتا قوياتىن كەرتارتپا جاندار دا ارامىزدا كوپ. بىردەن ايتايىن، ءبىرجىنىستىلىق ۇعىمىنىڭ ەۋروپا مادەنيەتىنە ەش قاتىسى جوق. بۇل بار بولعانى و باستاعى جاراتىلىسى «قيسىق» جانداردىڭ ەۋروپانىڭ تەك ازاماتتىق قوعام تۋدىرعان جۇمساق كليماتىنا كەلىپ باس ساۋعالاۋدان قۇرىلعان الەۋمەتتىك توپتار عانا. مۇنى ەش بۇرمالاپ كورسەتۋگە بولمايدى. سونىمەن وركەنيەت دەگەنىمىز امەريكا مەن ەۋروپا ەمەس، وركەنيەت دەگەنىمىز ادام مادەنيەتىنىڭ اتموسفەراسىنان تۋاتىن فەنومەننىڭ تەك ءوزى عانا. مۇنداي وركەنيەت بىزدە دە بولعان. اباي «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ» تانىمىن ءوز ۇلتىنىڭ مادەنيەتىنەن العان. سەنبەسەڭىز ىلكىدەگى وتىرار ءشارىن، سوسىن ودان شىققان عۇلامالاردىڭ ورەسىن ەسكەرىڭىز. ۇزاق جىلدار بويى كەسكىلەسكەن سوعىس پەن يمپەراليزم ساياساتى بىزدەردى وسىنداي كەپكە كەلتىردى. دۇلەي قارا كۇشكە تابىندىردى. ەگەر ءبىز وركەنيەتتىڭ ءوز ورەسىمەن قاراساق كەمەڭگەر ءال-فارابي تيران شىڭعىسحاننان مىڭ مارتە بيىك تۇرۋى قاجەت تۇلعا.

قىزىق، ەركىن وي مەن ەرىك ماسەلەسىندە كەز كەلگەن جەرگە اللانىڭ اتىن تىقپالاپ، ءبارىن جاراتقانعا جابا بەرەتىن كەي ادامداردىڭ قىلىعىن كورگەندە: «بارلىعىنا ءامىرى جەتەتىن قۇداي، قانشا جەردەن قۇدىرەتتى بولسا دا كۇنا جاساعان قىزدىڭ پاكتىگىن قالپىنا كەلتىرە المايدى» دەگەن اۋليە يەرونيمنىڭ ءسوزى مەن جان-پول سارتردىڭ «قۇداي بار بولسا دا ادامدى وزىنەن باسقا ەشكىم قۇتقارا المايدى» پايىمى ەسىمە تۇسەدى. يەرونيم ويماقتاي عانا وسى ءبىر ويى ارقىلى ادامداعى ەرىك ماسەلەسىن كوتەرىپ وتىر عوي. «شىندىق دەگەنىمىز ءارقاشان سەنە سالۋعا بولاتىن نارسە ەمەس، كەرىسىنشە، ول ويلانۋعا بولاتىن دۇنيە» – دەيدى گاستون باشليار.

ەندەشە بىزگە ولكەلىك پەن تايپالىق ويلاۋ راكۋرسىنان قۇتىلىپ وركەنيەتتىك ولشەمگە اۋىسۋ قاجەت. دۇنيەنى تاني بەرۋ مەن وقي بەرۋدىڭ دە سونشالىقتى ماڭىزى جوقتىعىنا، كەرىسىنشە، قوعامدى وزگەرتۋ مەن قوزعالىسقا ءتۇسىرۋدىڭ ودان الدە قايدا پايدالى ەكەندىگىنە كۇن ساناپ كوزىمىز جەتىپ كەلە جاتقانىن دا ەش جاسىرعىم كەلمەيدى...

قۇرانداعى « قىزىر» ۇعىمىنىڭ ماعىناسى قالاي؟

ەندى ەكى مىڭ جىل وتكەندە ءبىزدىڭ ءدىني جانە مادەني تۇسىنىكتەرىمىزدىڭ ءدال بۇگىنگىدەي بولماسى ايدان انىق قوي. «وي، توبا-اي، كەشەگىلەر تاۋ مەنەن تاسقا تابىنىپتى» دەپ بىزدەردىڭ بۇرناعىلارعا مۇرىن شۇيىرە قاراعانىمىزداي، ءبىزدىڭ دە قازىرگى ءدىني بالاڭ تۇسىنىگىمىزگە كەلەر كۇن ءزاۋزاتىنىڭ كەكەي قاراۋى بەك مۇمكىن عوي. ويتكەنى ءوز ۋاقىتىنا «كۇيلەگەن» وي مەن تانىمنىڭ ءاماندا وتپەلى ەكەندىگىن «ءبىر قۇدايدان باسقانىڭ ءبارى وزگەرمەك» دەپ اباي حاكىم دە شەگەندەپ كەتتى. وركەنيەت ورەسىنەن قاراساق، اتا-بابانىڭ ءوز ۇرپاعىنىڭ الدىندا كۇلكىگە قالعانىنان ارتىق قانداي وكىنىش بولۋى مۇمكىن. ال ەندى ايتپاق ويىمىزدىڭ نەگىزگى ءالحامىنا قاراي كوشەلىك. قۇران كىتابىنداعى قىزىر مەن مۇسا اراسىنداعى حيكايانى وقىعان ادام ونداعى وقيعالاردى بىردەن ەسىنە تۇسىرەدى دەگەن ۇمىتتەمىز. بىلەسىزدەر، قىزىردى زارىعا ىزدەپ كەلىپ جولسەرىك بولعان مۇسا پايعامباردىڭ ساپارى وڭىنان تۋا قويمايدى. جولداسىنىڭ جاساعان (جازىقسىز ءبىر بالانى جازىم ەتۋ، كولدە تۇرعان كوپ قايىقتى قاراپتان-قاراپ تەسىپ تاستاۋ سەكىلدى) تۇسىنىكسىز ارەكەتتەرىنە مۇسانىڭ سابىرى مەن پايىمى جەتپەي، ەكەۋىنىڭ جولى ەڭ سوڭىندا ايىرىلىپ تىنادى.

سونىمەن بۇل قۇپيانىڭ استارىندا نەندەي ماعىنا جاتىر. ءتۇيىنى قالايشا تارقاتىلۋى مۇمكىن؟! قۇراندا « قىزىر» اركانۋم (جۇمباق ىلىمگە يە) ادام بەينەسىندە. ماسەلەنىڭ تۇپكى سىرى اياتتىڭ ەزوتەريكالىق (قۇپيا) مانىندە بولىپ وتىر ما دەگەن ويدامىز. ءبىز ءبىر اۋىزدان، قۇران قۇدايدىڭ ءسوزى-دۇر دەيمىز. بۇل جەردەگى قۇرانداعى بارلىق «ءسوز» ۇعىمى كادىمگى ادامي قارىم-قاتىناستاعى ءسوز ەمەس، سيمۆوليكا سيپاتىنا ءتان. ماسەلەن، اعاش تا، ءشوپ تە، ادام دا نەگىزىندە ءسوز ەمەس، سيمۆوليكا سيپاتىنا ءتان عوي. اللانىڭ ءارپى جوق. ونىڭ ءار ءارپى تابيعات پەن ادام.

ەندەشە تابيعات پەن ادام كيەلى ءتورت كىتاپتىڭ تولىققاندى تۇسىندىرمەسى دەسەك تە بولادى. وسىنى ەتەنە تانىپ، ءبارىنىڭ باسىن قوسىپ، جىمداستىرىپ «وقي» العاندا عانا ءومىردىڭ نەگىزگى بايلامى شىقپاق. ابايدىڭ دا «اللانىڭ ءسوزى - ءقارىپسىز، داۋىسسىز» دەپ وتىرعانى وسى ويىمىزدىڭ بايلامى. ەندەشە وسىنداي كودتىق، سيمۆولدىق، رامىزدىك ماعىناعا ءتان اقپاردى تىكەلەي قابىلداۋدىڭ قانشالىقتى قاتەلىك ەكەندىگىن، مۇنداعى «ءقارىپسىز» ءھام «داۋىسسىز» ۇعىمدارىنىڭ جاي عانا جازىلا سالعان ءسوز ەمەس ەكەندىگىن دۇرىس باعامداي بىلگەنىمىز ءجون سەكىلدى.

«شىندىق دۇنيەگە جالاڭاش كۇيىندە كەلگەن جوق، ول نىشاندار مەن بەينەلەر ارقىلى كەلدى. ول، ونى باسقاشا ۇيرەتە المايدى» دەيتىن ەسكى ەۆانگەليە جازباسىنىڭ دا ايتپاعى وسى-تۇعىن. عالىمدار « قىزىر» اتاۋى جاسىل دەگەن ماعىنا بەرەتىندىگىن، مۇنىڭ نەگىزگى ءمانى بۇل ۇعىمنىڭ ساف، تازا كۇيىندە ۇدايى جاڭارىپ تۇراتىندىعى ءۇشىن قويىلعاندىعىن كولدەنەڭ تارتادى. ەندەشە بۇل جەردەگى « قىزىر» (جاسىل) جاستىق، دالىرەك ايتساق كەلەر شاق مەزگىلىنىڭ نەگىزگى نىشانى ىسپەتتى (بۇدان ءبىز سيمۆول مەن يشارا بەلگىلەرىنىڭ نەگىزىندە جاسىرىلعان ترانسەندەنتتى ولشەمنىڭ بار ەكەندىگىن باعامدايمىز). سوندا پايعامباردىڭ دا سابىرى مەن پايىمىنان تىسقارى تۇرعان بۇل ماسەلەنىڭ كەلەر كۇن مەزگىلى ەكەندىگىن، ال مۇنداعى مالىمەتتى الداعى زامانانىڭ ءوزى تاپسىرلەيدى دەگەن ويدى ءتۇسىنۋ سونشالىقتى قيىن ەمەس سەكىلدى.

قۇدسي ءحاديستىڭ بىرىندە قۇداي-تاعالا «مەن ءبىر جاسىرىن قازىنا ەدىم. ءبىلىنۋدى قالادىم. تانىلايىن دەپ الەمدى جاراتتىم»، – دەيدى. الەم ۇلكەن ماكروكوسموس بولسا، ادام كىشكەنە ميكروكوسموس ولاردىڭ بىرىنسىز-بىرەۋىنىڭ ماعىناسى جوق ەكەندىگى ءمالىم. قازاقتىڭ قاستەرلى ءماشھۇر-جۇسىبى مۇنداعى «الەم» ۇعىمىن «ادام» دەپ تاپسىرلەپ «قۇدايدىڭ قۇدىرەتى ادام ارقىلى كورىنەدى» دەپ عاجايىپ پايىم جاسايدى. ەندىگى ءسوزىمىزدىڭ اۋانى دا وسى جايىندا بولماق.

ادام اقىل ويى مەن تانىمىنىڭ اۋقىمى قانداي بولسا، اللانىڭ دا ءمانى ءدال سونداي بولماق (ءبىزدىڭ قۇدايعا قاراعان «كوزىمىز» قۇدايدىڭ بىزگە دە قاراعان «كوزى» دەيتۇعىن پايىم وسىعان سايادى).

يبن ءال-ارابيدىڭ:

«جۇرەگىم مەنىڭ ءار قالىپقا كىرە الادى،

پوپتار ءۇشىن – ءبىر موناستىر،

پۇتشىلعا – تاس ءمۇسىن،

شىن تاقۋاعا قاعبا بوپ.

...قاي باعىتقا كەرۋەن باسىن بۇرسا دا،

تەك تۋرا ءدىن وزىمدە،

ويتكەنى ول – عاشىقتىق» دەيتىنى سول.

وسى جەردەگى ارابيدىڭ «قاعبا» مەن «عاشىقتىق» ۇعىمى كوپ قىزىقتىڭ نەگىزگى قوزعاۋشىسى ەسەبىندە تۇر. ايتالىق، ءۇندىستاندا جىل سايىن گانگا وزەنىنە سان مىڭداعان ادام شومىلۋعا بارادى. ولاردىڭ ءوز پايىمىندا گانگا كۇنانى تازارتۋشى وزەن. كيەلى وزەنگە شومىلعان جاننىڭ ەش كۇناسى قالماي قاسيەتتى سۋمەن بىرگە شايىلىپ كەتەدى. ەڭ قىزىعى مەككەدەگى قاسيەتتى قاعبا دا وسىنداي قاعيداعا پار. ەندى وسى ەكى جاميعاتتىڭ قايسىسىنىكى دۇرىس دەپ قارسى سۇراق قويۋعا بولا ما؟ (ارينە، قازىرگى ءداستۇرلى تۇسىنىككە سالساق مۇسىلماننىڭ مەككەنى، ءۇندىنىڭ گانگانى قىزعىشتاي قورعاپ باعارى باسى اشىق ءجايت قوي. مىنەكەي، ادامزات ءۇشىن ەڭ ءقاۋىپتىسى دە وسى). بىزدىڭشە، بۇلاي سۇراق قويۋدىڭ ءوزى دە قىپ- قىزىل قاتە دەر ەدىك. بۇل جەردەگى باستى ماسەلە تەك سەنىمدە عانا. ال شىن سەنىمدە ۇلت پەن ۇلىسقا بولىنۋشىلىك، دالىرەك ايتساق ەش گەوگرافيا جوق. اركىمنىڭ شىن سەنىمى عانا «قاعبا» ەسەبىندە. ايگىلى فرانسۋز جازۋشىسى بەرناردەن دە سەن-پەردەننىڭ «... ادام جۇرەگىنە جازىلىپ قويعان قۇدايدىڭ ءوز كىتابىنان ارتىق شاريعات كىتابى بار ما؟...» ءسوزى دە وسىعان سايادى عوي. ءسوزسىز، شىن سەنىمنىڭ ءتۇبى عاشىقتىقتا جاتىر. ءارابيدىڭ «تۋرا (شىن) ءدىن عاشىقتىق» دەپ وتىرعانى دا وسى. راس، عاشىقتىقتا جىنىس تا ءناسىل دە، ۇلت تا جوق. ولاي بولسا ادامنىڭ ءوز جۇرەگى عانا ونىڭ ءتاۋ ەتەر «قاعباسى». ەسكى جادىگەر ءسوز ەسىمىزگە سالعانداي «اركىمنىڭ تۋعان جەرى مىسىر ءشارى» بولسا، ەندەشە اركىمنىڭ قاسيەتتى قاعباسى دا ءوز جۇرەگى بولماق. كەۋدە حيكمەتىنە شوما بىلسەك جەر-جاھاننان جينالىپ، جەتى رەت اينالماق بولعان قاعبانىڭ ۇزىن-سونار سۇرلەۋى دە ءوز جۇرەگىمىزدىڭ ىشىندە شۇباتىلىپ جاتىر.

ءتۇپتىڭ-تۇبى قاعباعا ساپار جۇرەگىمىزگە جۇگىنگەن ساپار ەكەندىگىن دە سەندىرەتىن ۋاقىت تۋار...

سايىپ كەلگەندە بۇدان شىعاتىن ءتۇيىن «جۇماق» پەن «توزاق» ۇعىمدارى دا ادام رۋحىنىڭ دارگەيىندەگى ولشەم ەكەن. «ناداننىڭ جانى توزاقتا» دەپ كەلەتىن قازاقتىڭ بايىرعى قارا ولەڭنىڭ دە ايتپاعى وسى عوي.

«...جۇماق پەن توزاق ءبىزدىڭ ىشكى جاي-كۇيىمىز عانا. جۇرەكتىڭ ىشىندە ىزا مەن دۇشپاندىق وتىن جاققان كەزدەرى ءسىز توزاققا تۇسكەندەي بولاسىز، ال دۇشپاندارىڭىزدى كەشىرىپ، جامان ىستەرىڭىزدى مويىنداپ، ءتاۋباعا كەلىپ، بايلىعىڭىزدى كەدەيلەرمەن بولىسكەندە عانا جۇماقتىڭ راحاتىن سەزىنەسىز» دەيدى يۋۆال نوي حاراري. جەتىلگەن جان مەن مادەنيەتتى ادام (قوعام دەپ الساق تا بولادى) «جۇماقتىڭ» سيپاتىندا بولسا، وتىرىك پەن وسەككە، ۇرلىق پەن قارلىققا شىرماتىلعان ادام جانى كيەلى كىتاپتار كورسەتكەندەي «توزاقتىڭ» سيپاتىندا بولىپ، كىمدەردى بولماسىن ءتيىپ كەتسە-اق بولعانى «ورتەپ» تۇسىرەدى. مۇنداي «جان» كەۋدەسىندەگى ار-ۇجداننىڭ داۋىسىن ەستي المايدى، كەرىسىنشە ءاماندا ىشەك-قارىن شۇرىلىنىڭ «الديىندە» بولادى. ولاردىڭ ءاربىر وپاسىز ارەكەتى جاقسىنىڭ جانىن وتتاي قاريتىنى دا وسىدان بولسا كەرەك-تى.

جاراتقانعا جالا جابۋ

قازاق قوعامىنا ەڭ قاجەتتى ءپاننىڭ ءبىرى سوسيولوگيا عىلىمى دەر ەدىك. قاراشا بويىنداعى تازا الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق قۇبىلىستاردان تۋىنداعان تولعاقتاردى كوسەمگە كۇيلەگىش جانە كوبىك سوزگە يلانعىش حالىق كوبىنە ەموسيونالدى دۇنيەلەرمەن الدارقاتا بەرەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيى تومەن ەل تىلسىمعا سوسىن «تاعدىرعا» تىم يلانعىش كەلەدى. راس، بۇگىندە نە كوپ، ءوز شەشىمىن تاپپاعان الەۋمەتتىك سۇراق كوپ. ەندەشە سول قوعاداي قاۋلاعان سانسىز سۇراقتىڭ بىرەۋىن عانا شەتىنەن كەرتىپ الىپ وز-وزىمىزگە قويىپ كورەلىكشى.

ءقازىر ەكونوميكالىق دامىعان ەلدەردە تۋۋ كورسەتكىشى تىم تومەندەپ، كەرىسىنشە كەدەي ەلدەردە بالانىڭ دۇنيەگە كەلۋى جوعارىلاپ وتىر؟ بۇعان ءسىز نە دەپ ءۇن قاتار ەدىڭىز؟ ساۋ اقىلعا سالىپ تورەلەتسەك، بۇل سىزبانۇسقا (دياگرامما) كەرىسىنشە بولۋى كەرەك ەدى عوي. بالكىم، مۇنى ءدىل مەن ءدىننىڭ تەزىنە سالىپ موجانتوپاي تانىم قيسىنىمەن عانا «مۇنىڭ ءبارى (بالانى ايتامىز) قۇدايدىڭ بەرە سالعانى ەمەس پە» دەپ ۇستاپ الار ەش ەرنەۋى جوق دومالاق سوزبەن قۇتىلىپ كەتەتىن دە شىعارمىز.

مۇنداي سىرعىتپا جاۋاپقا «مۇلدە ولاي ەمەس» دەيدى الەمدىك الەۋمەتتانۋ عىلىمىنىڭ باي تاجىريبەسى. بۇل ەشقانداي دا قۇدايدىڭ بەرە سالعانى ەمەس، گاپتىڭ ءبارى تىم تۇرپايى تانىمدا ءام پەرزەنت الدىندا جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جوقتىعىنان دەيدى عىلىمي دەرەك.

ماسەلەن، ەكونوميكالىق الەۋەتى تومەن، كەدەي ەل اتاۋىنىڭ ءوزى سول ەلدى بيلەگەن ءام وعان باعىنعان ادامدار ساناسىنىڭ يدەنتيفيكاسياسىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولسا كەرەك. ءسويتىپ، باسى تانىمدىق ساۋاتسىزدىقتان باستالعان بۇل «ىندەت» جىلىستاي كەلە الگى جانداردى جاپپاي قول قىسقالىعىنا اكەلىپ ۇرىندىرادى ەكەن (سەبەبى، كەدەيلىك فەنومەنىنىڭ ءوزى سانا داعدارىسىنىڭ شىن كورىنىسى ەمەس پە).

ال مۇنداي قول قىسقالىعى وزگە دە ءلاززات يندەكستەرىن تولىعىمەن توقىراتىپ تەك ءبىر دۇنيەنى عانا تەگىن قالدىرادى ەكەن. ول نە دەسەڭىز ەرلى زايىپتى ەكەۋدىڭ ءوزارا توسەكي القىنىسى عانا.

قالعان ءلاززاتتاردىڭ ءبارى قول جەتىمسىز (ماسەلەن، كوز اياسىن كەڭىتىپ ەل مەن جەر كورۋ سەكىلدى دۇنيەلەردىڭ ءبارى اقىلى) بولعاندىقتىن ونداي ورەگە وتۋگە كەدەي بەيشارانىڭ نەندەي مۇمكىندىگى بولسىن. سوندىقتان كوك كورپە كوبىرەك بۇلكىلدەيدى. مىنەكەي، كوپ بالانىڭ دۇنيەگە كەلۋىنىڭ ارتىندا وسىنداي دا حيكايالار سيكلى جاتۋى ابدەن مۇمكىن دەيدى الەۋمەتتانۋ عىلىمى.

وسى جەردە بۇگىندە الەمدىك تەندەنسياعا اينالعان كەش ۇيلەنۋدىڭ كەسەپاتى جايىندا دا بىرەر ءسوز ايتا كەتەيىك.

ءسۇر بويداق اتانۋدىڭ ادامنىڭ اقىل توقتاتۋ مەرىزىمىنە يا بولماسا كارەراعا ەش قاتىسى جوق. بۇل – اۋتوسۋگگەستيا. ادامدى ەرتەرەك ۇيلەنۋگە جەتەلەيتىن ەڭ نەگىزى فاكتور فيزيولوگيالىق تۇرعىدان ابدەن پىسىپ-جەتىلگەن جىنىستىق جەتىلىم دەيدى زەرتتەۋشىلەر (ارينە، مۇنداي كوزعاراستى كەزىندە زيگمۋند فرەيد اقساقال دا ايتقان بولاتىن).

بۇگىن دە كىرپيازىن كىرلەتكەن قىز بەن دونجۋان جىگىتتەر ماسساسىنىڭ (دۇرىسى نارىعىنىڭ) كوپ بولۋى بۇل پىسىپ-جەتىلگەن سۇراعىڭىزدى بىردەن «شەشىپ» تاستايدى ەكەن. ەڭ باسىندا ۇيلەنۋگە عانا قويىلعان ىزەتتى سۇراق ءوستىپ باسقا باعدارعا نەگىز تارتىپ كەتەدى (ەندى وسىن-اۋ ىزەتتى سۇراقتىڭ قايىرا ەكىنشى رەت قويىلماعى دا ەش وڭايعا تۇسپەيتىن كورىنەدى). سەبەبى، توياتىن تۇزدەن ايىرىپ سۋىت ءجۇرىستى ءوز داعدىسىنا اينالدىرىپ ۇلگەرگەن ءتان ۇيلەنۋ ماسەلەسىن تىم كەيىنگە سىرعىتا بەرەدى.

ءبىز الەۋمەتتىك جاعدايى ءالسىز، ءبىراق ارى تازا بويداقتار قاۋىمىنان كەشىرىم سۇراي وتىرىپ ماقالامىزدى ءبۇي دەپ تۇيىندەسەك دەيمىز.

قازىرگى قىم-قۋىت ادام عۇمىرىنان مىناداي قوس ورە قاباتىن اڭعارۋىمىزعا بولادى. ءبىرىنشىسى «عۇمىر كەشۋ» بولسا، ەكىنشىسى «جان باعۋ» قاباتى. ارينە، بۇل ەكەۋىنىڭ پارقى ءوزارا مۇلدە بولەك (ءبىرى جەتىلگەن ادام مادەنيەتى مەن وركەنيەتتى قوعام ومىرىنە ءتان بولسا، ەكىنشىسى بۇعان مۇلدە كەراعار). مويىنداماسقا ەش امالىمىز جوق. بىزدىكى تەك «جان باعۋ» مەن «جانۋارلىق» مازمۇن عانا. كۇن كورۋدىڭ تۇتاس ءپالساپاسى اس-سۋعا تاۋەلدىلىك ەكەندىگىن ەسكەرسەك، كەيدە بىزدەگى كىسىنىڭ زىعىردانىن قايناتار قيساپسىز توي-تومالاق پەن اس بەرۋدىڭ ار جاعىندا ادامدى تەك تاماق جەۋدىڭ سوسىن... ايەل زاتىن بەل بوساتۋدىڭ عانا اپپاراتى رەتىندە قاراۋ تۇسىنىگى دە جاتقان ءتارىزدى.

جارىقتىق ءماشھۇر-جۇسىپتىڭ «ال، قارىنىڭداعى جارتى كيلو بوقتى ءبىر كيلو بوق قىلعاننان نە ۇتتىڭ» ءسوزىنىڭ ايتپاعى دا شىنىمەن وسى بولعانى عوي.

جازا بەرسەك مۇنداي جان اۋىرتار كەلەڭسىزدىكتەر كوپ.

ەندى بۇل جاراتقاننىڭ جازمىشى ما، الدە وعان ەش نەگىزسىز تاڭىلعان تاعى دا جالا جابۋ ارەكەتى مە؟! مۇنى ەندى ءوزىڭىز پايىمداپ كورىڭىز.

قۇلدىق فەنومەنى

(قۇداي-تاعالا قۇل يەلەنۋشى مە؟)

قۇدايعا قۇل بولىپ قۇلشىلىق ەتۋ ماسەلەسىن تالاي مىقتىلار ءوز ەڭبەكتەرىندە تەرەڭ تالقىلاعان بولاتىن. سولاردىڭ ءبىرى پلاتون مەن سوكرات حاكىم دەسەك قاتەلەسە قويماسپىز. سوكراتتىڭ «ەۆتيفرون» ديالوگىندە وسى ءبىر قۇلشىلىق ماسەلەسى قىزۋ پىكىرتالاس الاڭىنا اينالادى. اتالعان ەڭبەكتە اللاعا ۇنامدى نارسەنى بارىنشا ىقشامداپ، «قۇدايعا قۇلشىلىق» دەپ اتاعان ءجون دەسە، ەكىنشى پىكىر بۇل جەردەگى «قۇدايعا قۇلشىلىق» ۇعىمىن «اۋليەلىك» دەگەن اتاۋمەن اۋىستىرعان الدە قايدا دۇرىس دەگەن ويدى ورتاعا سالادى. پلاتون ءوزىنىڭ «زاڭدار» ديالوگىندە: «قۇدايعا سەنگەن ادام ەشقاشان ز ۇلىمدىق جاسامايدى. سەبەبى، ىشتەگى ار-ۇجدان ۇعىمى ونىڭ ءوز زاڭىنا اينالادى. ەگەر ول زاڭدى بۇزسا، مۇنى مىناداي ءۇش سەبەپتىڭ بىرەۋى بويىنشا جاساۋى بەك مۇمكىن: نە ول قۇدايدىڭ بار ەكەنىنە سەنبەيدى، نە ونىڭ ادام بالاسىمەن ءىسى جوق دەپ ەسەپتەيدى، نە قۇدايدان قۇرباندىق پەن قۇلشىلىق ارقىلى كەشىرىم سۇراپ قۇتىلىپ كەتەمىن دەپ ويلايدى».

بىزدەگى بۇگىنگى تۋىنداپ وتىرعان بار ماسەلە دە ويشىلدىڭ وسى ءبىر ءۇشىنشى سەبەبىنىڭ ىشىندە جاتقانعا ۇقسايدى. قۇدايعا پالەنشە قىلساڭ بولعانى تۇگەنشە ساۋاپقا كەنەلەسىڭ دەگەن سەكىلدى ساۋداگەرلىك ەسەپتى پلاتون دا جاقاتپاي: «كۇنالارىن قۇرباندىقپەن ءام قۇلشىلىقپەن جۋىپ-شايعىسى كەلەتىندەر قۇدايدى جەمتىك ءۇشىن قاسقىرعا ساتىلاتىن قويباعار يت سەكىلدى كورەدى»، – دەيدى.

سونىمەن دانىشپاندار ەڭبەگىنەن تۇسىنگەنىمىز مىناۋ: قۇدايدىڭ ماقساتى ادامنان قۇل جاساۋ ەمەس، كەرىسىنشە وزىمەن تەڭ تۇرىپ «تىلدەسەر» جەتىلگەن ادام ىزدەۋ. اللا اۆتوكرات تا قۇل يەلەنۋشى دە ەمەس. قۇلدىڭ قولىنان جالعىز-اق عانا شارۋا كەلەدى. ول – قورىقاقتىق. قۇل قورىققانىن سىيلاسا، دەگدار (جەتىلگەن جان) ءاماندا سۇيگەنىن سىيلايدى. سەبەبى، جاراتقان تەك سۇيگەن جۇرەكتىڭ ىشىندە عانا بولادى. قۇدايدى جاننىڭ جارىعى مەن جوعارعى ءمانى دەسەك، وندا قۇدايدى مەحانيكالىق قۇلشىلىقتان گورى، شىعارماشىلىقتان ىزدەگەنىمىز الدەقايدا ءجون. «سەنىڭ قۇلشىلىعىڭ – سەنىڭ ەڭ ۇلكەن ەكىجۇزدىلىگىڭ» دەگەن ويدا وسىعان ساياتىن سەكىلدى.

ەندەشە ەركىن وي، جەتىلگەن رۋحتىڭ دارگەيىنە جەتۋ عانا بىزدەردى شىن قۇدايمەن قاۋىشتىرا الادى. ار مەن ۇيات، ادىلەت پەن راحىمنىڭ قۇنى قۇرعاق «قۇلشىلىقتان» قاشاندا بيىك. وسىعان وي جىبەرتكەن سوكرات: «ەگەر قۇداي ءبىزدىڭ جانىمىزداعى تازالىق پەن ادىلدىكتەن گورى وزدەرىنە شالعان قۇرباندىق پەن قۇلشىلىقتى ارتىق كورسە، بۇل ەندى باس شايقاتار وكىنىشتى جاعدايدىڭ بولعانى» دەيدى. مۇنداي ابىزدار مەن اقىلمانداردىڭ ويىنا ءبىزدىڭ دە ەندى الىپ قوسار ەشتەڭەمىز جوق...

PS. قۇرمەتتى قاۋىم، ءبىز بۇل جازبامىزدا تەولوگيا تۋراسىندا ءوز ويىمىزدى ورتاعا سالدىق. ەندىگى ەكىنشى تاقىرىبىمىزدى مۋزىكا سالاسىنا ارناپ، ازداعان وي وربىتسەك

پە دەگەن نيەتىمىز بار...