ءىنجۋ-مارجان سەكىلدى...

بءىرءىنشءى قۇلاقبۇراۋ

ءسوز بەن ساز دا (مۋزىكا) بەينەبىر ادام سەكىلدى. تۋادى، وركەندەيدى، تالەيى تاۋسىلعان كۇنى قارا جەر بەتىنەن حوش ايتىسىپ كەتە بەرەدى. ءبىزدىڭ «ارحايكالىق سوزدەر» دەپ جۇرگەنىمىز دە وسى بولسا كەرەك-تى. جەمىر ۋاقىتتىڭ جەلى مەن جاڭبىرىنا تەك ءبىر عانا نارسە شىداس بەرەدى. ول شىن كەمەڭگەردىڭ جاساعان تۋىندىسى سەكىلدى يدەالدى اۋەننىڭ تەك ءوزى عانا (بءۇگءىندە الپىس ەكءى تامىرىڭنىڭ اعىسىنا سءىڭىپ، بءىرتۇتاس بولمىسىڭا اينالعان قورقىت پەن كەتبۇعا ءاۋەندەرءى وسى ويىمىزدىڭ بۇلتارتپاس بايلامى عوي). ارينە، مۇنداي عاجايىپ ۇنگە ءاماندا ءولىم جوق. مادەنيەتتانۋشى گ.گاچيەۆ «تءىلدەردءىڭ بءىر-بءىرءىنە تيگءىزەتءىن ءاسەرءى كەزءىندە بءىر تءىل ءوزءىنە باسقانىڭ بءوگدە سءوزءىن قوسىپ الادى، بءىراق ول جاي عانا كءىرمە سءوز رەتءىندە قالىپ قويماي، ۇلتتىق دءۇنيەتانىمنىڭ بەلسەندءى قۇرالى مەن كءورءىنءىسءىنە اينالادى»، - دەيدى. لينگۆيستيكا عىلىمىنا قاتىستى بۇل مىسالدى كۋالىككە تارتىپ وتىرۋىمىزدىڭ باستى سەبەبى وسى ءبىر جايت بەينە ءبىر مۋزىكا سالاسىنا دا ءتان. ارعىسى ساق پەن عۇندى ايتپاعاندا، بەرگىسى التىنوردا داۋىرىندە الاپاتى ارتقان تۇركى مۋزىكاسىنىڭ ماسشتابى ءبىرشاما بايتاق دالانى قامتىدى ( ءىلكءى ءاۋەن ماقامىندا ساقتالعان «مۋزىكالىق لاندشاف» پەن «مۋزىكالىق ۋاقىت» ۇعىمدارىن تەرەڭ تءۇسءىنسەءڭىز بولعانى، مۇنىڭ بءارءىن تۇپ-تۇنىق تءۇسءىنەرءىڭىز انىق). بۇرناعى تۇركىنىڭ وشاق قازىپ، وت جاققان تەرريتوريا اۋماعىنىڭ تىم اۋقىمدى ەكەندىگىن ءبىز كونە سلاۆيان مۋزىكاسىنىڭ ماقامدارىنان انىق باجايلاۋىمىزعا بولادى (تءۇركءىنءىڭ تابانى تيگەن سايىن دالا شەكاراسىنىڭ شەت-شەگءى اتالعان مۋزىكا لەكسيكونىندا مەنمۇندالاپ تۇر). نەمىستىڭ كونە ءبىر جازباسىنان كاسپي جاعالاۋىن مەكەن ەتكەن ىلكىدەگى نەمىس تايپالارىنىڭ قىزدارى سام جامىراعان شاقتا ساقتاردىڭ ءانىن سىزىلتىپ سالاتىنى جايىندا وقىعانىم بار. بەلگىلى مۋزىكاتانۋشى جۇماگەلدى ناجىمەدەنوۆ «ورتاعاسىرلىق، اسىرەسە تۇرىك قاعاناتى كەزىندەگى (Vءى-Vءىىى عع.) كوشپەندىلەردىڭ مۋزىكالىق مادەنيەتى تۋرالى قۇندى قۇجاتتار جاپونيا ەلىنىڭ سەسويد يمپەراتورىنىڭ قازىناسىندا ساقتالعان. تاريحي ەكسپوناتتاردىڭ ىشىندە ەرەكشە نازار اۋدارتاتىنى دۋنۋحۋادادا تابىلعان تۇرىكتىڭ نوتالىق حاتى. بۇل بۋددانىڭ جيىرما بەسىنشى سۋتراسىنىڭ نوتاسى. ونىڭ اۋەنى قازاقتىڭ حالىق ءانى «گاككۋگە» تىم سايكەس كەلەدى. ول كەزدە جاپوندىقتار تۇركىنىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارىن گاگاكۋ دەپ، ال وسى اسپاپتاردا بەرىلىپ ويناۋ ءادىسىن بيللي دەپ اتاعان ەكەن. جالپى گاككۋ ءسوزى اۋەن مەن ساز، مۋزىكا مەن بي سوزدەرىنىڭ نەگىزگى بالاماسى» دەيدى.

اعىلشىن عالىمى شارون تۋرنەردىڭ (1768-1847) «قازءىرگءى اعىلشىن-ساكسونداردىڭ ارعى تەگءى ساقتاردان (Sakai نەمەسە Sacae) تاراعان. ولار ەۋروپاعا ازيادان كەلگەن» دەگەن پىكىرىن قوسساڭىز بۇل جورامالىمىز تىپتەن ۇستەي تۇسەدى. بۇگىندە بىلىكتى مۋزىكا ماماندارى رومانس اۋەندەرىندە دالا اۋەزىنىڭ ەلەمەنتتەرى بار ەكەندىگىنە دايەكتەر كەلتىرىپ ايتا باستادى (قازءىرگءى ساراتوۆ بۇرناعى سارىتاۋ، بءۇگءىنگءى ۆولگا مەن تيۋمەن ءاۋەندەرءىندە ءىلكءىدەگءى ەدءىل مەن تءومەن توپىراعىنىڭ كءونە سارىندارى كەزدەسەتءىندءىگءى تۋراسىندا). ايتالىق، ءايگءىلءى ورىس كومپوزيتورى الەكساندر بوروديننءىڭ 1879 جىلى جارىققا شىققان «كنياز يگور» كەيءىنءىرەك كەلە «ۋلەتاي نا كرىلياح ۆەترا» بولىپ ءوزگەرءىپ كەتكەن تۋىندىسىن تىڭداعان ادامعا بايىرعى بابالاردىڭ تءول سارىنى تالىقسىپ قۇلاققا جەتەدءى. رومانس دەگەننەن شىعادى عوي، قازاق جەرىندەگى وسى ءبىر ۇعىمدى تەك ابايمەن عانا بايلانىستىرىپ ونىڭ اۋەندەرى ورىس رومانستارىنىڭ نەگىزىندە قالىپتاستى دەگەن پىكىرلەر دە توبە كورسەتىپ قالىپ ءجۇر. بىزدىڭشە، بۇل دا ءبىر تياناعى جوق نەگىزسىز پىكىر مە دەيمىز. ماعان وسى ءبىر ويدىڭ تۇپكى تىنىندە كەشەگى قىزىل يدەولوگيانىڭ كۇپ-كۇرەڭ قولامتاسى جاتقانداي سەزىلەدى. بىرەۋگە ەلىكتەپ ءان جازسا ول اباي، ول كەمەڭگەر بولار ما ەدى. جالپى ەلءىكتەۋ مەن سولىقتاۋ اتاۋلى دانىشپاندار تابيعاتىنا جات. شىن ءونەرپاز دءۇنيەگە بءىرەۋدءى قايتالاۋعا ەمەس، ءونەردەگءى ءوز پاتشالىعىن ورناتۋ ءۇشءىن كەلەدءى عوي. اڭداعان ادامعا اباي اۋەندەرىنىڭ ورىس رومانستارىنا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايدى. ءبىز بۇل پىكىردى ابدەن وزگەرىسكە ۇشىراپ، وپەرالىق فورماعا تۇسكەن بۇگىنگى اۋەن ماقامىنا عانا قاراپ ايتىپ وتىرعانىمىز ايدان انىق.

ال ءتۇپنۇسقاعا ۇڭىلسەك، مۇلدە باسقاشا. سەنبەسەڭىز، قالي بايجانوۆ اۋەلەتكەن «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» ءانى مەن مادەنيەت ەشەكەيەۆ ورىنداعان «كوزىمنىڭ قاراسى» ءانىن قايىرا ءبىر تىڭدىپ كورىڭىز. بوگەنايى بولەك، تىم كونە سارىنمەن بەتپە-بەت جۇزدەسەرىڭىز انىق. مۇنىڭ بار ءمانى مىنادا ما دەگەن ويدامىز.

راس، اباي ءاۋەنءى رومانس تابيعاتىنا تءان. كەيدە كءونە ميفتءىك مءالءىمەتتەردءىڭ ۇلى تۇلعالار تانىمىندا بەلگءىلءى بءىر دەڭگەيدە بيلءىك جءۇرگءىزەتءىنءى بار. بۇل بءىزدءىڭ ءىلكءىدەگءى اتا-بابالارىمىزدىڭ اباي ارقىلى قايىرا جارىققا شىققان ارحەتيپتءىك ءاۋەندەرءى بولۋى دا بەك مءۇمكءىن. بءىزدءىڭشە، حاكءىم ءاندەرءىنءىڭ بار قۇپياسى وسىندا ما دەگەن ويدامىز. بۇدان شىعاتىن وي جوسىنى، نە نارسەنى بولسىن ورىسپەن بايلانىستىرىپ ايتۋدىڭ مەرزىمى الدە قاشان وتكەندىگىنە شىن جۇرەگىمىزبەن يلانۋىمىزدا ەكەن. بۇل ءبىزدىڭ مۋزىكا سالاسىنا قاتىستى ازداعان اقپارىمىز-تۇعىن. ال ىلكىدەگى رۋس پەن ۇلى دالانىڭ تىلدىك ءھام مادەني قاتىناستارىن دياحرونيالىق تۇرعىدا زەرتتەپ، ورىس ءتىلىنىڭ ءتۇپ توركىنىندەگى تۇركى سوزدەرىن انىقتاعان م. ادجي مەن و. سۇلەيمەنوۆتىڭ سۇبەلى ەڭبەكتەرىن وسى ورايدا ايتپاي كەتۋ ۇجدان الدىندا سىن بولار ەدى. وكپەك ۋاقىتتىڭ توزاڭىنا كومىلىپ، ەل جادىسىنان كومەسكىلەنە باستاعان وسى ءبىر تۇركى سوزدەرىن ولجاس اعامىز مىناداي ءۇش توپقا ءبولىپ قاراستىرعان بولاتىن.

ءبىرىنشىسى، «بءوگدە تءىلدءىڭ پءىشءىنءىن سول كءۇيءىندە جوعالتپاعان، سءال عانا مءۇكءىستءىكپەن ايتىلاتىن توپ» دەسە، ەكىنشىسى، «سلاۆيان تءىلدەرءىمەن ميداي ارالاسىپ كەتكەن، بءىراق ولاردىڭ شىققان تەگءىن قولدانىستاعى ەتيمولوگيالىق ءادءىس ارقىلى قالپىنا كەلتءىرۋدءىڭ ەش قيىندىعى جوق كءوزگە جىلى ۇشىرايتىن توپ»، ال، ءۇشىنشىسى، «مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بويى بەلسەندءى تءۇردە قولدانعاندىقتان ءوزدەرءىنءىڭ باستاپقى پءىشءىنءىنەن تەك تءۇبءىرءىنءىڭ قالدىقتارى عانا قالعان، سلاۆيانداردىڭ كءوپ قاتپارلى قوسىمشالارىنا، جۇرناقتارىنا جالعاۋلارىنا كءومءىلءىپ كءوزگە ونشا كءورءىنە قويمايتىن توپ» دەيدى.

مۇنى ايتىپ وتىرعانىمىزدىڭ سەبەبى ءسوز بەن ساز بەينە ءبىر ءاپالى-سىڭىلى ادامدار ىسپەتتى. ءسوز قالاي وزگەرىسكە تۇسسە ساز دا سولاي وزگەرىپ سالا بەرەدى. قايىرا ايتايىق، ولجاس اعامىز كەلتىرگەن بۇل ءۇش دايەكتەمە دە ىلكىدەگى تۇركى مۋزىكاسىنا دا ءتان جاعدايلار. سول ءۇشىن دە بۇل مىسالداردى سانالى تۇردە ادەيى كەلتىرىپ وتىرمىز. لينگۆيستيكا عىلىمىندا مۇنداي سالانى زەرتتەۋ دياحرونيا دەسە، مۋزىكا سالاسىندا دءال وسى ۇعىمدى دءوپ بەرەتءىن تەرمينولوگيانى ەش ۇشىراتا المادىق. قالاي دەسەك تە كءونە ورىس تءىلءىندە تءۇركءى سءوزدەرءىنءىڭ سىنىعى تابىلىپ جاتسا وندا مءىندەتتءى تءۇردە ءاۋەننءىڭ دە بايىرعى تءۇيءىرشءىكتەرءى بار دەپ پايىم جاساۋىمىزعا ءابدەن نەگءىز بار. عاسىرلار وتىندە ترانسفورماسياعا تۇسكەن ءتول اۋەزدىڭ باستاپقى ماعىناسى كومەسكەلەنىپ ۇلگەرگەنمەن، سول اۋەننىڭ نەگىزىندە پايدا بولعان ونىڭ «نەمەرەلەرى» مەن «شوبەرەلەرىن» تاپ باسىپ تانىپ الۋىمىزعا بولادى. ارينە، مۇنىڭ ءبارى ەكىنىڭ ءبىرى جۇرەگى داۋالاي قوياتىنداي سونشالىقتى جەڭىل جۇمىس ەمەس. وسى ءبىر ءىستى ىرگەلى زەرتتەۋ ءۇشىن قازاق مۋزىكاسى تاعى دا ءبىر ءوز ولجاسىن كۇتىپ وتىرعان ءتارىزدى.

مۋزىكا ماماندارىنا از عانا قۇلاققاعىس

بىزدە ميسسيونەرلىك يدەيا دەگەن تەك دىندە عانا بولادى دەگەن ءبىر سالعىرت تۇسىنىك بار. ال شىنتۋايتىنا كەلسەك، ميسسيونەرلىك دەگەنىمىز تەك دىندە عانا ەمەس، ول ءتىل مەنەن ۇندە دە بولا بەرەدى عوي. بىلاي دەپ ءتۇسىندىرىپ كورەيىكشى. ءسىز بالەنشە تۇلعانى پءىر تۇتامىن دەپ ايتتىڭىز دەلىك (بءاستەسۋگە بارمىن، جۇرتتىڭ بۇل سءوزءىڭىزگە ءىشتەي مىرس ەتءىپ كءۇلەتءىنءى انىق). كەرىسىنشە، مەن تۇگەن دەگەن ادامدى يدەال تۇتامىن دەسەڭىز مۇنىڭىزدىڭ ەندى الدە قايدا ادەمى ەستىلەرى انىق. باقساق، ەكى ءسوزدىڭ دە تۇپكى ماعىناسى ءبىر. ال، ءبىرىنشى ءسوزدى قور، ەكىنشى ءسوزدى سونشالىقتى زور ساناۋىمىزدىڭ سىرى نەلىكتەن دەپ ويلايسىز. بىزدىڭشە وسى جەردەگى ءپىر ءسوزىنىڭ «رۋحى» شوقىندى ءسوزدىڭ ساناتىندا تۇر. ءوز بولمىسىنان جەرىندىرىپ بوگدە ۇعىمدارعا بوي ۇرعىزعان مۇنداي مىسالداردى ارينە، كوپتەپ كەلتىرە بەرۋگە بولادى. ال وسى جەردەگى «ءوز ءسوزىن قور، وزگەنىكىن زور ساناتاتىن» بۇل تەندەنسيا ميسسيونەرلىك يدەيا ەمەي نەمەنە ەندى. ايتقىمىز كەلگەنى قازاق ەستراداسى دا ءدال وسى ءتارىزدى ءوزىنىڭ تەكتىك تۇسىنىگىنەن، دالىرەك ايتساق ءتول اۋەننىڭ قۇنارى مەن تۇيىرشىگىنەن كۇن ساناپ الشاقتاپ بارادى (قۇرمەتتءى قاۋىم، بۇل بيت شاققاندى يت قاپقان قىلىپ ۇلعايتىپ كءورسەتۋ ەمەس، شىنتۋايتىندا بءىزدءىڭ ەسترادا «شوقىنىپ» كەتۋدءىڭ از-اق الدىندا تۇر). بەلگىلى مۋزىكاتانۋشىلار «مۋزىكانىڭ ترانسۇلتتىق اعىنى كوبىنە كۇشتى ۇلتتاردان تومەن قاراي، سونداي-اق ولاردىڭ مادەنيەتىن باسىپ-جانشۋ مەن ىعىستىرۋ ماسەلەسى دە پار جۇرەدى» – دەپ جازادى. مۋزىكادا «ءداستۇرلى ەمەس دىبىستار» دەگەن ارنايى ۇعىم بار. مۇنى ايتىپ وتىرعانىم مادەني يمپەراليزم ۇساق ەلدەردىڭ ەتنو مۋزىكاسىن وزىنە گيبريدتەمەي استە تۇرا المايدى. ورىستىڭ ءۇش ءجۇز جىلدىق وتارى (دۇرىسى مۋزىكالىق ميگراسياسى) قاناشاما ءتول دىبىستارىمىزدى اسسيميلياسيالاپ ۇلگەردى. ءسويتىپ ءابسوليۋتتى جانە يدەالدى دىبىس تۇيىرشىكتەرىن بارىنشا ءبۇلدىرىپ، ءتول ىرعاقتىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن بۇزدى. مۇنى تۇسىنىكتى تىلمەن ايتار بولسام، قازاق اۋەزى ءوز «الپامىسى» مەن «كەنەسارىسىنان»، «ءاليحانى» مەن «مۇستافاسىنان» ايىرىلىپ تىندى.

دىبىستىڭ دا تەكتءىك ءاۋلەتءى بولادى. تءول دىبىس – اريستوكرات. ول تاعىنان تايعان كءۇنءى كەمباعال، ەتەگءى ەلپەك ەسەر دىبىستاردىڭ ءاۋلەتءى ءاۋەنگە ءوز ءامءىرءىن جءۇرگءىزءىپ بيلەپ-تءوستەي باستايدى. بءىزدەگءى تءول دىبىستىڭ مۇنشالىقتى تابانعا تاپتالۋىنىڭ باستى سەبەبءى مۋزىكالىق يممۋنيتەتءىمءىزدءىڭ تىم ءالسءىزءىگءىنەن بولىپ وتىر. تءاتتءىمبەت پەن قازانعاپ ءاۋەندەرءىن قانىپ ءىشءىپ مءاديمەن مءايەكتەنگەن، قالا بەردءى ءالەم مۋزىكاسىنىڭ الىپتار شوعىرىمەن ەتەنە تانىس ۇرپاق قالايشا ءالجۋاز بولا قويسىن. قىسقاسى مەكتەپتە ءادەبيەت پءانءى قانشالىقتى وقىتىلسا، ءان مەن كءۇي دە دءال سولاي وقىتىلىپ ۇلت اعزاسىنا رۋحاني ۆاكسينا ەگءىلۋءى تيءىس.

«سەن نە جەيتىنىڭدى ايتساڭ، مەن سەنىڭ كىم ەكەنىڭدى ايتامىن» دەگەن ءتامسىلدى ءبارىمىز دە بىلەمىز عوي. ادامعا تەك ءتان تۇرعىسىنان عانا باعا بەرگەن بۇل ءپالساپاعا ءبىز رۋحتىڭ «كورۋ» مەن «ەستۋ» ۇعىمدارىن دا قوسانجارلاعان بولار ەدىك. سوندا بۇل ۇعىمنىڭ ماعىناسى: «سەن نە جەيتءىنءىڭدءى، جءانە نە كءورءىپ نە ەستيتءىنءىڭدءى ايتساڭ، مەن سەنءىڭ كءىم ەكەنءىڭدءى ايتامىن» بولىپ ءتۇزىلىپ شىققان بولار ەدى. ءسوزسىز ۇلتتىڭ ويلاۋ تانىمى ونىڭ ەستىگەن ءسوزى مەن تىڭداعان سازىنىڭ نەگىزىندە قالىپتاساتىنى انىق. ال تەكسىز (يت لىق، مىسىق ماۋىق) مۋزىكانىڭ ەتنوستىڭ يدەنتيفيكاسياسىن تىم تومەنگە قۇلدىراتىپ، توبىرعا اينالدىرىپ جىبەرەتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى عوي. مۋزىكانىڭ ەڭ باستى مانداتى كءورەرمەن كءوڭىلءىن كءوتەرۋ (ياعني سەكءىرتۋ نەمەسە بيلەتۋ) ەمەس، ونىڭ تانىمىن ءىزگءى ويلارعا تءاربيەلەۋ.

وسى ورايدا ءبىز مىنا ءبىر ماسەلەنى دە قوساقتاي ايتا كەتسەك دەگەن نيەتتەمىز. ل.ن. گۋميليەۆ «ەتنوستى قالىپتاستىراتىن ماڭىزدى فاكتوردىڭ بءىرءى تابيعات اياسى. سەبەبءى ەتنوس تا تابيعاتتىڭ تۋرا ءوزءى سەكءىلدءى» دەيدى. عالىمنىڭ پىكىرىنە يلانساق، كەز كەلگەن ادام بالاسى ءوزى وسكەن توپىراقتىڭ ەت پەن سۇيەك نۇسقاسىنداعى ءبىر بولشەگى ەكەن. راسىندا مۋزىكانىڭ لەكسيكونىنا قاراپ وتىرىپ، ول ادامنىڭ وسكەن ءوڭىرى مەن باسقان توپىراعىن بارىنشا باعامداۋىمىزعا بولادى.

ءحى عاسىردىڭ كونە جادىگەرى كەيقاۋىستىڭ «كابۋس-نامە» ەڭبەگىندە مۋزىكانى تىڭداۋشىنىڭ جاسى مەن جىنىسى، ۇلتتىق ەرەكشەلىگى مەن دەنە ءبىتىمىنىڭ ءوزى تۇگەلدەي دەرلىك ەسكەرىلۋى ءتيىس. ماسەلەن، سەمىز جانە تەرشەڭ تىڭداۋشى ءۇشىن دىبىس بيىكتىگى بولماۋى شارت. ول قانداي جاعدايدا دا الگى ادامنىڭ قان قىسىمىنا اسەر ەتۋى بەك مۇمكىن دەيدى. مىنە، وسىدان-اق وسكەن ءوڭىردىڭ ادام ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى فاكتور ەكەندىگىن شىن باعامداۋىمىزعا بولادى. تاۋلى جەر مەن جازىق ءوڭىردىڭ وزىندىك ايىرماشىلىعى مەن ونداعى تۇرعىنداردىڭ تەمپەرامەنتى ءار قيلى بولاتىنى سەكىلدى مۋزىكانىڭ دا ادامعا ءوز اسەر ەتۋ ەففەكتىسى ءارتۇرلى بولادى.

مىسالعا مۇحيت ءاندەرءىنءىڭ ءون بويىندا ەن جازىق پەن تارعىل قۇمنىڭ سۋىلى سەزءىلءىپ تۇرسا، ەستاي ءاۋەندەرءىندە ەرتءىس ءوزەنءىنءىڭ «يسءى» بار. ءارينە، مۇنىڭ بءارءى توپىراقتىڭ ءوز ءاسەرءى عوي. وسى جەردە يءىس دەگەننەن شىعادى، قىتايدىڭ عاجايىپ جازۋشىسى فۋ سۋڭليننءىڭ «لياۋجاي اڭىزدارى» اتتى ەڭبەگءىندە بءىر سوقىر تاقۋانىڭ كەز-كەلگەن جازبانىڭ جاقسى يا جامان ەكەندءىگءىن بءىر يءىسكەپ عانا بءىلءىپ قوياتىن قاسيەتءى بولادى. كەيءىپكەردءىڭ ايتۋىنشا ناشار شىعارمادان بورسىعان سۋ مەن «شءىرءىگەن جۇمىرتقا» يءىسءى مءۇمكءىپ تۇرادى ەكەن. بۇل ءارينە، ەش نەگءىزسءىز سءوز ەمەس. كەرەك دەسەءڭىز قولىمدى قۇرانعا قويىپ ايتا الامىن. مىسالى كءۇي شەرتءىلءىپ جاتىر دەيءىك. نەگءىزءى اڭداعان ادامعا دومبىرا شاناعىنان دىبىستان گءورءى «يءىس» شىعىپ تۇرادى. ادامدى يسءىندءىرەتءىن دە، بالبىراتاتىن دا (قازاقى) وسى يءىس قوي. يسءى جوق شىعارمانى ەش ويلانباستان ءولءى دءۇنيە ساناتىنا بءىردەن جاتقىزا سالۋعا بولادى. اتالعان شىعارمادان «سەزءىلءىپ» تۇراتىن وسى «يءىس» پەن «ءاۋەن» ادام تالانتتىنىڭ بيوءورءىسءى (سەنبەسەءڭىز ن.تءىلەندييەۆ پەن س.جولبارىستىڭ، م.ماقاتايەۆ پەن ش.ساريەۆتءىڭ مۋزىكاسى مەن پوەزياسىنان شىققان بيوءورءىستءى ءوزارا سالىستىرىپ كءورسەءڭىز بولادى). بۇل ەندءى ءوز الدىنا جەكەلەي تاقىرىپ قوي... مۇنداي يءىرءىم مەن قايىرىم تەك مۋزىكادا عانا ەمەس كءورنەكتءى قالامگەرلەردءىڭ جەكە ستيلءىنەن دە اڭدالىپ تۇرادى. مءاسەلەن، ورالحان بءوكەي جازۋىندا ورماندى القاپتىڭ ءاۋەزءى بار. ونداعى اڭ مەن قۇس كءونە التاي تاۋىنىڭ باعزى بءىر سارىنى سەكءىلدءى.

دەمەك، ادامنىڭ ءۇنءى مەن جازۋىنان سول تابيعاتتىڭ شءوبءى مەن سۋىنىڭ، جەلءى مەن نۋىنىڭ ۋءىلءى ءۇنەمءى «ەستءىلءىپ» تۇرادى. بۇل ويىمىزدى ايگىلى فرانسۋز لينگۆيسى رولان بارت تا راستايدى. ول «ءتىلدىڭ گۋىلى» ەڭبەگىندە «قازءىر مەن ەجەلگءى گرەكتەرگە ۇقساعاندايمىن، ولار تولقي وتىرىپ جاپىراقتىڭ سىبدىرىنا، بۇلاقتىڭ سىلدىرىنا، جەلدءىڭ ۋءىلءىنە، بءىر سءوزبەن ايتقاندا – جايلاعان ويدى اجىراتۋعا تالپىنىپ، تابيعاتتىڭ تىنىسىنا ءۇنەمءى قۇلاق تءۇرگەن. مەن دە سولار سياقتى تءىلدءىڭ گۋءىلءىنە قۇلاق تءۇرءىپ ونىڭ ءىشءىندە دءىرءىلدەگەن مءاندءى ءىزدەيمءىن. قازءىرگءى ادام ءۇشءىن بۇل تءىل – تابيعاتتىڭ ءوزءى» دەيدى. ءاننءىڭ ءاۋەزءى مەن ءىشكءى يءىرءىمءى تءىكەلەي تابيعاتقا تءاۋەلدءى. ونىڭ نەگءىزگءى قاينارى ءوزءىنءىڭ تءول توپىراعىنان تاعان تارتادى. ءاۋەلءى، ءان ۋءىلءىنءىڭ وراسان ءوزگەرۋءى ۋاقىتتان گءورءى تابيعاتقا تءىكەلەي قاتىستى ما دەگەن دە ويعا قالامىن. بءۇگءىنگءى قىزىلجار مەن كءوكشەتاۋدىڭ تىم سءۇركەي، تىم جۇپىنى بەينەسءىنە قاراپ وتىرىپ، بەينەبءىر اقان اسقاقتاتىپ ءان سالماعانداي، بءىرجان بولماعانداي كەيءىپتە بولامىن. نەگە دەيسءىز عوي. مۇنىڭ بار سىرى وسى ورتانىڭ ادام تانىماستاي دەڭگەيدە جاعىراپيالىق بەدەرءىنءىڭ تولىقتاي ءوزگەرءىپ كەتۋءىندە بولىپ وتىر. مەن بۇل پءىكءىرگە ءايگءىلءى اگرونوم فەدور مورگۋننىڭ «دۋمى و سەلينە» (تىڭ تۋرالى ويلار) كءىتابىن وقىعاندا عانا شىن كءوزءىم جەتتءى. عالىمنىڭ پىكىرىنشە 1955 جىلدىڭ وزىندە-اق قازاق جەرى قاتتى ەروزياعا ۇشىراعان. جەردىڭ ىلعال قاباتى تولىققاندى تالقاندالعاندىقتان كۇننىڭ ىستىعى 60 گرادۋسقا دەيىن جەتكەن. سونىڭ سالدارىنان جەر بەدەرى ءتىلىم-تىلىم بولىپ تورلانىپ، بۇلتتاي بۋىرقانىپ بورپىلداق شاڭ كوتەرىلگەن. «كوك پەن جەردىڭ نەگىزگى ۇيلەسىمى بۇزىلعاندىقتان كوكتەم مەن جاز بويى بip تامشى دا جاڭبىر تامبايتىن بولدى» دەپ جازادى اۆتوردىڭ ءوزى.

ءوسىبىر بورپىلداق شاڭنان نەبىر كوكقاسقا كولدەر مەن كۇمىس بۇلاقتاردىڭ ارنالارى بىتەلىپ، تۇمالار كوزى تولىعىمەن توقتاعان ەكەن. ءار ءشوبى انگە، كوك قۇراعى كۇيگە اينالعان قايران سارىارقا ءسويتىپ، وتكىر سوقانىڭ جۇزىنە وتالىپ كەتە بارىپتى.

سول كءۇننەن باستاپ ارقانىڭ ءانشءى قوڭىر جەلءى مەن كءۇيشءى سىلدىر بۇلاعى مءۇلدەم باسقا ماقامعا ءوزگەرءىپ كەتكەندءىگءىن وسى كءىتاپتان انىق اڭعارۋعا بولادى.

ەگەر گ. پوتانين «ماعان بۇكىل قازاق دالاسى ءان سالىپ تۇرعانداي بولىپ كورىنەدى» دەسە وسى تۇمسا تابيعاتتىڭ شىرىشى بۇزىلماعان ساتىنە ءسۇيسىنىپ ايتسا كەرەك-تى.

تىڭ تراگەدياسى كوك پەن جەردىڭ ءوزارا ۇيلەسىمىن ءۇزىپ، اسىل ارنالارىمىزدان رۋحاني قۋات الاتىن نەگىزگى نۇكتەلەر مەن سيگنال كوزدەرىن تولىقتاي بىتەپ تاستادى. وسىدان بولىپ جالپى جۇرت «جىندى سۋ» ىشكەن قاۋىمداي ماڭگىردىك تە قالدىق. مەنىڭ بۇل ءۋاجىم ءسىز بەن ءبىزدىڭ ابدەن بودان بولعان تومار باسىمىزعا تولىقتاي سىيمايتىن دا شىعار. سوندا دا ايتايىن.

بۇل ءناۋباتتىڭ يادرولىق بومبادان ەشقانداي ءبىر ايىرماشىلىعى جوق بولاتىن.

ەلىمىزدەگى 25،5 ميلليون گەكتار قوپارىلعان توپىراقپەن بىرگە بۇكىل بولمىسىمىز بەن ار-ۇياتىمىزدىڭ دا «ىشەك-قارىنى» تۇتاستاي اقتارىلىپ قالعان-تۇعىن. حوش...

قايىرا تاقىرىبىمىزعا كەلەيىك.

راس، كىسىنىڭ ءتول تابيعاتىندا جوق دۇنيەنىڭ كوبىنە قوندىرمالى جاساندى كورىنىپ قالاتىنى دا بالكىم وسىدان بولسا كەرەك (ايتالىق، ءوسكەن ءوڭىرءىندە جالبىز شءوبءى ءوسپەيتءىن ادامدى قانشا جەردەن جالبىزبەن ەمدەگەنمەن ونىڭ ەش داۋاسى بولمايدى). مۋزىكا ماماندارى مەن وقىتۋشى تالىمگەرلەر وسىنى بەك ەسكەرۋى كەرەك دەگەن ويدامىز. الدىڭداعى وتىرعان ادامنىڭ ىشكى تابيعاتىن ەتەنە تانىپ الماستان، وعان تاجىريبە جاساۋ قياناتتىڭ زورى (جاس شءاكءىرتءىنە ءوزءىن، يا بولماسا بءوگدە بءىرەۋدءى اينىتپاي قايتالاتتىرۋ ونى ءوز قولىڭمەن ءولتءىرگەنمەن پارا-پار بولار ەدءى). ەڭ وكىنىشتىسى تالاي تالانتتاردىڭ تۇبىنە وسىنداي «مامانداردىڭ» تەرىس مەتوديكاسى جەتتى. كونسەرۆاتوريا مەن ءتۇرلى ونەر وردالارىن بىتىرگەن «ينكۋباتور تۇلەكتەردىڭ» ءوز ۇستازىنان اۋماعان داۋىس ماقامدارى مەن كۇي شالىستارىن كورىپ تالاي مارتە پۇشايمان حالگە تۇسكەنىمىز بار.

تالانتتى ادامنىڭ ءوز تابيعاتىنداعى ەرەن قازىنانى تانىماي، بىرەۋدىڭ ءساتسىز ماتىندىك كوشىرمەسى مەن ماقامدىق پارودياسى بولۋىنان ارتىق نەندەي ەندى وكىنىش بولۋى مۇمكىن...

« ءىنجۋ-مارجان سەكءىلدءى...»

بىردە كونفۋسي وزىنە جەتى ىشەكتى سين مۋزىكا اسپابىنان ءتالىم بەرەتىن ۇستازىنا قاراپ «مەن وسى ءاندءى جازعان ادامدى كءوز الدىما ەلەستەتءىپ وتىرمىن. مۇنى جازعان كءىسءىنءىڭ دءۇنيەنءىڭ تءورت تارابىنان حابارى بار ادام ەكەن. سءىرءا، قاتەلەسپەسەم بۇل ءاندءى ۆەن-ۆان جازعان بولار» دەپ اۋەندى تىڭداپ وتىرىپ-اق شىن يەسىن تاپ باسىپ تانىعان ەكەن. نەگە ەكەنىن قايدام، وسى جازبانى العاش وقىعاندا مەنىڭ ويىما داۋىلپاز ءانشى اسەت نايمانباي ۇلى ورالدى. ءانشىنىڭ تورتكۇل دۇنيەنىڭ سىرىن بويىنا تەرەڭ توعىتقان ونەرپاز ەكەندىگى ءار اۋەن يىرىمىنەن بىردەن اڭدالىپ تۇرادى. شىن جامپوزدىڭ باعاسىن اسىراتىن، كەيدە ءتىپتى كۇللى دۇنيەنى ءبىر-اق اۋىز سوزبەن بۇكتەي سالاتىن الاپات تۋىندىلار بولادى عوي. سونىڭ ءبىرى «اسەتتىڭ كەمپىربايمەن قوشتاسۋى» ءانى دەر ەدىك.

«...بوز شاپسا، بوز وزباي ما بۋىرىلدان،

مەن شاپسام، جەر تانابى قۋىرىلعان.

باسىمدى شاپقان سايىن سءىلكءىپ تاستاپ،

قاندى كءوبءىك شىعۋشى ەدءى شىعىرىمنان.

...كەلسە دە توقسان اقىن ءبارىن جەڭدىم

مەن داعى وزىپ تۋدىم ىعىلىمنان...»

سەنەسىز بە، ماعان وسى ءبىر-اق شۋماق ولەڭنىڭ ەپيكالىق قۋاتىنان قارا جەر قاق ايىرىلىپ كەتەتىندەي اسەر ەتەدى. داۋىلپاز اقىننىڭ وسىنشاما قۋاتتى سەزىمدى وراسان جانىنا قالاي عانا سىيعىزىپ عۇمىر كەشكەنىنە تاڭمىن.

راس، كلاسسيكالىق تۋىندىنى ءتۇسىنۋ ءۇشىن كلاسسيكالىق تانىم قاجەت. كەيدە مۇنداي ونەر جۇمباعىنىڭ سىرى ءبىز ويلاعاننان بولەك رۋح قاباتتارىنىڭ ۇشار باسىندا اتويلاپ تۇرادى. ونەردىڭ ءبارى ساحناعا يا بولماسا وقىرمانعا عانا ارنالىپ جازىلادى دەسەك قاتتى قاتەلەسەمىز (تەك وڭاشا قالىپ ءوز جانىڭمەن عانا سۇحباتتاساتىن تانىمگەر تۋىندىلار دا بولادى. مءىنەكەي، ناعىز ءونەردءىڭ ساڭىلاعى دا وسى).

كوبىنە ءبىز ونەردىڭ سىرتقى فورماسىنا عانا ەلتىپ مۇنداي تۋىندى ىشىندەگى الاپات رۋحتى اڭعارا بەرمەيمىز.

ەندىگى ءسوزىمىزدى دە سول جايىندا وربىتسەك پە دەيمىز.

ماسەلەن، شال اقىننىڭ: «يمان – قوي، اقىل – قويشى، نءاپسءى – بءورءى، بءورءىگە قوي الدىرماس ەردءىڭ ەرءى...» ولەڭىنە كەلەيىكشى. راس، ءسوزدىڭ سىرتقى فورماسى اگرارلى ءومىردىڭ مۇلكىنە ءتان. ونىڭ ۇستىنە بۇگىندە «قوي»، «قويشى» ۇعىمدارىن كىم جاقاتا قويسىن. ءبىراق، ىشكى يىرىمىنە ءۇڭىلىلىپ كورەيىكشى؟ عاجاپ قوي ەندى... وسى جەردە ماسۋو باسەنىڭ «كءونە توعان. باقا سەكءىردءى. سۋ شولپ ەتتءى» دەگەن ءۇش جولدان عانا تۇرتاتىن ايگىلى ولەڭىنە دە از عانا ات شالدىرا كەتەلىك. تىكە تۇسىنگەن ادام ءۇشىن اتالعان عازال مازمۇنىنىڭ تىم جۇپىنى كورىنەرى انىق.

بۇل حايكۋ تۋراسىندا ءۇندىنىڭ ۇلى اقىنى رابيندرانات تاگور «ءار حالىقتىڭ ءوزءىنە عانا تءان قاسيەتءى بولادى. جاپوندار دءۇنيەنءى تەك كءوزبەن عانا كءورءىپ تءۇيسءىنەدءى. ەندەشە، باسەنءىڭ بۇل تۋىندىسى ءولەڭمەن سالىنعان كارتينا» دەيدى. اقىننىڭ ايتقانى راس. اسىرەسە «ءار حالىقتىڭ وزىنە عانا ءتان قاسيەتى بولادى» پايىمىندا ۇلكەن «دۇنيە» جاتىر.

ءبىزدىڭ ويىمىزشا وسى ءۇش-اق جول ولەڭ جاپون جانىنىڭ جۇمباق سىرىنا تولى. ال ەتنوستىڭ وزىنە عانا ءمالىم ول سىر مەن رۋحتى ءتارجىمالاپ يا بولماسا ءتۇسىندىرىپ بەرۋ ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس.

ايتالىق، الاشتىڭ اقتاڭگەر اقىنى تىنىشتىقبەك ابدىكاكىم ۇلىنىڭ «كءۇنءى بويى قوي جايىپ تءۇنءى بويى، قوزى يسءىندەي قوپ-قوڭىر تءۇس كءورەمءىن» دەيتىن عاجايىپ ولەڭ جولى بار. وسى جەردەگى كوشپەلى ءومىردىڭ وزىنە عانا ءمالىم «قوزىنىڭ يسءى» كودىن كورەي مەن نەمىسكە، اعىلشىن مەن يسپانعا ءتۇسىندىرىپ كورىڭىز ەندى.

ر. تاگوردىڭ «ولەڭمەن سالىنعان كارتينا» يدەياسىنان تۋىندايدى، ايگىلى سۋرەتشى لەوناردو دا ءۆينچيدىڭ عاجايىپ «مونا ليزا» سۋرەتىنە قاتىستى كەمى جيىرماعا جۋىق كىتاپتى پاراقتاعان شىعارمىز. كۇللى كەسكىندەمە ونەرىنە ءومىرىن سارپ ەتكەن ءبىر ادام بولسا ول اعىلشىن ونەرتانۋشىسى ەرنست گومبريح قوي. اتالعان تۋىندىعا قاي كونتۋر، قاي نۇكتەدەن قاراساڭ دا بەينەبىر ءتىر ادامنىڭ جۇزىنەن ەش اۋماعان ءوسىبىر سۋرەتتىڭ قۇپياسىن عالىم بىلايشا زەردەلەگەن ەكەن. ول ءوزىنىڭ ايگىلى «ونەر تاريحى» اتتى ەڭبەگىندە «...ءسوزسىز، ماسەلەنىڭ تالاسىز شەشىمىن لەوناردو عانا تابا العان. ول كەسكىندەمەگە كورەرمەندى ءتۇرلى بولجامدار جاسۋعا ىنتالاندىراتىن الدەبىر بۇكپەنىڭ بولۋ كەرەكتىگىن تۇسىنگەن.

«سفۋماتو» دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى بۇلدىر، «بالقىعان» كونتۋرلار مەن قويۋلانعان كولەڭكەلەردەگى پىشىندەر ەلەۋسىز بىر-بىرىمەن بىتە قايناسىپ، كورەرمەندى قيالعا جەتەلەيتىن جاڭالىعىنىڭ ءمانى دە وسى بولاتىن.

بۇل ارادا سفۋماتو جاقسى ويلاستىرىلعان ءادىس. ادام بەت-جۇزىن نوبايلاپ بولسا دا سالۋعا تىرىسقان كەز كەلگەن سۋرەتتىڭ فيزيونوميالىق كورىنىسپەن، ءبىرىنشى كەزەكتە ەرىن جانە كوزى بۇرىشتارىمەن «اشىلاتىنىن» ءبىلۋى ءتيىس. لەوناردو ءدال وسى تۇستاردى ءالسىز كولەڭكەمەن بەرگەن. ...كارتيناعا مۇقيات زەر سالعاندا، ءبىز ونىڭ ەكى جاعىنىڭ بىر-بىرىمەن مۇلدە سايكەس كەلمەيتىنىن بايقايمىز. مونو ليزانىڭ سول جاعى، وڭ جاعىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا تومەن. سوعان سايكەس كارتيناداعى ايەل بەينەسى دە كوتەرىلىپ بيىك كورىنەدى. ادام كوزقاراسىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى بەت-جۇزى دە وزگەرىپ سيممەتريا بۇزىلادى عوي. ءسويتىپ ول ناتۋرادان قاي جەردە اۋىتقۋ كەرەكتىگىن، جاندى دەنەنىڭ قاي جەرىن اسىرەلەپ كورسەتۋ قاجەتتىگىن انىق بىلگەن» دەيدى. بۇل بارلىق ونەرگە ءتان «قۇپيا» عوي. وسىعان قاراپ وتىرىپ ونەردى قۇدايدىڭ «ءتىلى» مەن «ءۇنى» دەپ ايتپاي كورىڭىز ەندى. مۇنى ءبىر دەپ قويىڭىز. ەكىنشىدەن، وسى ەڭبەكتەردى وقىپ وتىرىپ شىن تۋىندىنىڭ تۇمسا قۇپياسىنىڭ سىرى ادام رۋحىنىڭ دەڭگەيىنە قاراي اشىلىپ سويلەيتىنىن دە اڭعارعانداي بولدىق.

مۇنداي ۇلى شىعارمالار قۇپياسى كءوبءىنە ماڭدايداعى قوس جانارعا ەمەس، رۋحاني بويدءارەتءى بار جەتءىلگەن جاننىڭ ار مەن ۇياتىنىڭ «كءوزءىنە» عانا كءورءىنەدءى ەكەن . مءىنە، جان تازالىعىنسىز جانىنا اتتاپ تا باستىرتپايتىن مۇنداي تۋىندىلاردىڭ ادامنان كءۇتەتءىن باستى تالابى دا وسى. بۇل بءىر عانا كارتيناعا ەمەس بارلىق بەكزادا ءونەر اتاۋلىعا تءان ءورە مەن ءولشەم دەسەك تە بولادى.

ەندەشە اسەتتىڭ ءان ولشەمى دە ءدال وسى ءتارىزدى. اسەت ءانى ادامنىڭ ار مەن ۇياتىنىڭ بەينە ءبىر بارومەترى ىسپەتتى.

بوزبالا بۇل ءانىمدى ۇيرەنەرسىڭ،

ىرعاعىن كەلتىرە الماي كۇيزەلەرسىڭ.

اساۋ ءان جەتەگىڭگە جۇرمەگەن سوڭ

جۋىماي ماڭايىنان جيرەنەرسىڭ.

وسى ءبىر-اق شۋماق ولەڭدە ءاندى ايتۋشىنىڭ عانا ەمەس، تىڭداۋشىنىڭ دا رۋحاني ءحالىنىڭ پورترەتى تۇر. بءىزدءىڭ تىم جەءڭىلگە جءۇگءىنءىپ «اساۋ ءان ماڭايىنا جۋىي» المايتىنىمىزدىڭ باستى سەبەبءى، ار-ۇياتىمىزداعى اقاۋ مەن تانىمىمداعى كەمءىستءىك كەسءىرءىنەن. بۇعان ەندءى ەسءىل ءاننءىڭ ەشقانداي دا جازىعى جوق قوي.

اسەتتىڭ ءار ءانى «ءىنجۋ-مارجان سەكىلدى». كوبىكتىڭ كوبىنە سۋ بەتىندە ال ءىنجۋدىڭ سۋ تۇبىندە جاتاتىنى ءمالىم عوي. دەمەك، باعاسى بيىك ونەر قاشاندا زەرتتەۋ مەن زەردەلەۋدى قاجەت ەتەدى. ماسەلەن «سامعاتىپتىپ، ساڭقىلداتىپ، سار جەلگءىزءىپ، سەرپءىلتءىپ، سۋماڭداتىپ، سەكسەن ىرعاپ، قىرىق قارىپ، توقسان تولعاپ، بەس ءورلەتءىپ» ىسپەتتى ۇعىمدارى قازاق ءان ونەرىنىڭ اۋەزدىك ولشەمدەرى مەن ءتول تەرمينولوگياسى بولسا كەرەك. بۇل ارينە اسەتكە دەيىن دە ءال-فارابيدىڭ ەڭبەگىندە جازىلعان ماسەلە-تۇعىن. مۋزىكا دىبىستارىنا «انىقتىق»، «جازىقتىق» ، «جۇمساقتىق»، «كۇشتىلىك»، «ىلعالدىلىق»، «قۇرعاقتىق»، «مۇرىندىق» دەپ اتاۋ بەرگەن ءال-فارابي تەرمينىن ونىڭ رۋحاني ءىزباسارى ءال-حاسان ال-كاتيب ءوزىنىڭ «مۋزىكالىق ءبىلىمنىڭ كەمەلدىگى» اتتى ەڭبەگىندە اتالعان ءتىزىمدى 21 سانعا جەتكىزەدى.

ال، ءاسەتتءىڭ بءىر عانا «ءىنجۋ-مارجان» تۋىندىسىندا مۋزىكانىڭ 76 تءول تەرمينءى ايتىلادى. مىسالى «جايلانتىپ»، «جادىراتىپ»، «جءۇردەكتەتءىپ»، «جءۇيتكءىتءىپ»، «جورعالاتىپ»، «از جەلدەتءىپ» ۇعىمدارى اندەگى قوزعالىستار (ريتمدەر) بولسا، «قاۋسىرىپ»، «قالتىراتىپ»، «كەستەلەنتءىپ»، «دءوڭىتءىپ»، «قىرىق قارپىپ»، «قان قايناتىپ» ۇعىمدارى ءانشى داۋىسىمەن سالىناتىن ءان ونەرىنىڭ ىشكى ويۋ-ورنەكتەرى (ءاننءىڭ مۇنداي كءىلتەڭ جەرلەرءىن مەڭگەرۋ ماڭدايىنىڭ باعى بەس ەلءى مارعاسقا ءانشءىنءىڭ عانا تءالەيءىنە جازىلاتىن باق).

بۇل دا ءالى كۇنگە دەيىن ساقال مۇرتىنا ۇستارا تيمەگەن تىڭ تاقىرىپتىڭ ءبىرى.

لاو-سزىنىڭ «سءوزبەن ايتىپ جەتكءىزۋگە بولاتىن داو تۇراقتى داو ەمەس» دەيتىن ايگىلى ءسوزى بار. بۇل جەردەگى «تۇراقتى» ۇعىمى ماڭگىلىك ءسوزىنىڭ جورالعىسى ەسەبىندە سيپاتتالىپ تۇر. قىسقاسى، ادام ايتىپ بەرە الاتىن دۇنيەنىڭ نەسى ونەر، شىن ونەرگە ءاماندا ءتىل جەتپەيدى دەگەندى مەڭزەپ وتىر عوي جارىقتىق. ارينە ءبىز بىلگەن، تۇسىنگەن جەرىمىزگە دەيىنگىنى عانا دەستەلەي الدىق. ال ۇلى تۋىندىلار ماڭگىلىگىنىڭ راسىمەن دە شەت-شەگى جوق قوي...