اي اسپانعا قالاي شىقتى؟

( ادامزات كورگەن «اقىرزامان»)

قادىم زامانالاردان جەتكەن «ادامنىڭ جاسى قۇدايدان ءبىر-اق جاس كىشى» ءسوزى كوپ دۇنيەنى اڭداتادى عوي. ادامزات تاريحىن بەس مىڭ جىلدان بەرمەن تاراتىپ جۇرگەن كەلتە پايىمدى وسىناۋ توبەدەگى ءسوز شىن ءتاۋباعا كەلتىرەتىن سەكىلدى. راس، ادامزات بالاسى نە كورمەدى. جانىن جادىراتقان جاقسىلىقتى دا، قارا شاشىن قۋارتقان ازاپتاردى دا عازيز باسىنان كەشىردى. مىناداي ءبىر مىسال بار عوي. اگاراكي، سارعايعان كىتاپ پاراعىنا وقىستان يا بولماسا سانالى تۇردە سايتان دەگەن ءسوز جازىلاتىن بولسا، سول مەزەتتەن باستاپ-اق جاڭاعى كىتاپ پاراعىندا سايتان اتاۋلى شۇپىرلەپ ءومىر سۇرە باستايدى دەيدى. سەبەبى، ءسوز دەگەن دۇنيەنىڭ ءوزى تەك ارىپتەر مەن دىبىستار تىزبەگى عانا ەمەس، ەڭ اۋەلى بولمىس پەن تاعدىردىڭ ءدال ءوزى عوي. بايقايسىز با، «اياز» بەن «ۇسكىرىك» ءسوزىنىڭ ءون بويىنان ءدال ءوز اتاۋى سەكىلدى سۋىق ءبىر دۇنيەلەر اڭدالىپ تۇرسا، ال ەندى «جىلى» مەن «جۇمساق» سوزىنەن، كەرىسىنشە جىلى ءبىر ەنەرگيا اعىسى تارالىپ تۇرادى ەمەس پە. بۇرىنعى ۇلكەندەردىڭ وقىستان اۋىزىڭا جامان ءسوز تۇسە قالسا، «ءتايت» دەپ تىيىپ تاستايتىنى دا وسى بولسا كەرەك- ءتى. سەبەبى ءسوز – تەك «ءسوز» عانا ەمەس، ءومىردىڭ ءوز شىراعدانى. ىنجىلدە «اۋەلى ءسوز بولعان. ءسوز قۇداي ەدى. ونسىز ەشتەڭە دە پايدا بولماعان» ءتامسىلى دە وسى عوي.

جالپى كوكتەن ءتۇستى دەلىنگەن كيەلى ءتورت كىتاپتى ريتۋال رەتىندە قاراۋدان گورى، ادامزات ءومىرىنىڭ جىلناماسى مەن شەجىرەسى رەتىندە قاراۋ دا كوپ دۇنيەنى باسقاشا كورسەتەتىن سىندى. وسى كوزقاراستى ادامزات شەجىرەسىنىڭ ىلكى باستاۋلارىنداعى تاريحىن كوپ زەردەلەگەن عالىم يممانۋيل ۆەليكوۆسكي دە العا تارتادى. ول وسى ىنجىلدە ايتىلاتىن ادامنىڭ توبە شاشىن تىك تۇرعىزاتىن اقىرزامان وقيعاسىنداعى كورىنىستەرگە باسقالاي قاراپ، بىلاي دەپ بايلام جاسايدى: «مۇنداي سۇراپىل سۇمدىقتى ادامزات بالاسى ەش ەلەستەتىپ وتىرىپ ايتا المايدى. مۇنى تەك ءوز باسىمەن وتكەرگەن ادام عانا ءدال وسىلاي ەتىپ جازا الادى» دەيدi. ۇلى عالىمنىڭ «اقىرزامان» مەن «توزاق» تراكتوۆكاسىن تەرەڭ تۇسىنۋگە تىرىسساق، كيەلى كىتاپتارداعى ايتىلعان «جۇماق» پەن «جاھانام» سۋرەتتەرى ادامزات بالاسىنىڭ باقيلىق ەمەس، كەرىسىنشە باسىنان وتكەرگەن ءومىر وتكەلەكتەرى دەپ تە قورىتىندى جاساۋىمىزعا بولادى. ءبىزدىڭ نەگىزگى ايتپاق ماسەلەمىز دە وسى. ماقالا بارىسىندا بۇل ويىمىزدى اشالاپ ايتىپ، جىلىكتەپ كورسەتەمىز دەگەن نيەتتەمىز. ايتالىق، الىپ شاھارلارى التىن مەن كۇمىسكە مالىنعان ەلدورادا، جازيرا القابى سايراعان قۇستار مەن ميۋالى جەمىسكە مايىسقان ەدەم مەن يرانباعى، جەرۇيىق مەكەن اتانعان لەمۋريا (التىن پاتشالىعى) ادام جانى شەكسىز ءلاززاتقا شومىپ، باقىتقا كەنەلگەن شامبالا، مىنە، وسىلاردىڭ ءبارى جەر ۇستىندە ورناعان «جۇماقتىڭ» ءوز سۋرەتى ەمەس پە ەدى. بۇگىنگى بىزدەرگە تەك ۋتوپيا ەسەبىندە ەلەستەيتىن بۇل شاھارلاردىڭ جەر ۇستىندە ءومىر سۇرگەندىگى دە راس. ماسەلەن ەجەلگى بابىلدا 53 ۇلكەن حرام بولعان دەسەدى. وسىلاردىڭ ەڭ ۇلكەنى بابىل مۇناراسى. جەتى قاباتتان تۇراتىن 90 مەترگە بوي تىكتەگەن وسى عيماراتتىڭ ۇشار باسى تەك التىن قازىناعا عانا ارنالىپ سالىنعان. «مۇنداعى قازىنا قورى 40 توننادان اسادى»، – دەپ جازادى گەرودوت ءبىر جازباسىندا. ول، ول ما بابىلدىڭ باعداتقا جاقىن ەڭ ۇلكەن قازىنا قورىنىڭ ۇزىندىعى 120 كيلومەتر بولسا، ەنى 80 كيلومەتر، بيىكتىگى 70 مەتر بولعان. ەڭ قىزىعى، وسىنىڭ ءبارى سىڭعىرلاعان سارى التىنعا سىرەسە تولى دەپ ايتىلادى تاعى ءبىر قاريا دەرەكتە. بارىمىزگە ءمالىم، بابىل مۇناراسى دەگەندە مىنا ءبىر ەسكى اڭىزدىڭ ەسكە تۇسەتىنى انىق قوي. كوپ قابيلا بىرىگىپ بيىك مۇنارا تۇرعىزا باستاعاندا ولار «ەندى قۇدايعا قولىمىز وپ-وڭاي-اق جەتەتىن بولدى عوي» دەپ قۋانىپتى-مىس. سوندا پەندەسىنىڭ زور كوڭىلىنە قولجاۋلىق بولعىسى كەلمەگەن قۇداي ولاردىڭ ءبىرىنىڭ ءسوزىن ەكىنشىسى ەش تۇسىنبەيتىن ەتىپ وزگەرتىپ جىبەرىپتى دەيدى. بۇل يشارادان ءبىز مىنانى اڭعارۋىمىزعا بولادى. بىرىنشىدەن، بۇل مىسال بابىلدىڭ دۇنيەنى بيلەپ «قۇداي» بولعىسى كەلەتىن زور امبيسياسىن كورسەتسە، ەكىنشىدەن، عيماراتتىڭ ءون بويىندا ورنالاسقان ادامدار جىكتەلىمى جوعارى، ورتا جانە تومەن دەپ بولىنگەن تاپتىق ستاتۋسىن ايگىلەسە، ۇشىنشىدەن، ءبىر ەلدىڭ تۇبەگەيلى جويىلىپ تىنۋى ءتىلدىڭ الا-قۇلالىعىنان بولادى دەگەندى دە يشارالاعان پايىم سەكىلدى. ەگەر ءسىز قولىڭىزعا تۇسكەن تىم ىلكى مادەنيەتتەر جايىندا وقي قالساڭىز، وندا ادامزاتتىڭ از دا بولسىن باسىنان وتكىزگەن شات-شادىمان عۇمىرى مەن سارايلارى سارى التىننان تۇرعىزىلعان سالتاناتىنا قاراپ، ولاردىڭ كيەلى كىتاپتارداعى ايتىلعان جۇماق بەلگىسىنەن كوپ بولەك بولماعاندىعىن كورەسىز. ال، ەندى عۇمىردىڭ كولەڭكەلى ساتتەرى مەن ادامزات باسىنا ورىناعان قيامەت-قايىم مەن توزاقتىڭ تاقسىرەتى شە؟ مۇنى دا پەندە بالاسى ءوز باسىنان وتكەردى ەمەس پە؟!

سولكين كۇنتىزبەسى

ماييانىڭ كونە جازبالارىن وقۋ ارقىلى مۋ دەگەن قۇرلىقتىڭ بولعانىن ءبىلىپ، ونى تۇڭعىش رەت عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن ادام – براسسەر دە بۋربۋر دەگەن عالىم. ارينە، ودان كەيىنگى لەكتە ايگىلى لە پلونجو مەن ءوزىنىڭ قىرىق جىل عۇمىرىن وسىناۋ قۇرلىقتى زەرتتەۋگە سارپ ەتكەن بريتان ارمياسىنىڭ پولكوۆنيگى دجەيمس چەرچۆاردتى اتاۋعا بولادى. ەجەلگى امەريكالىق ۇندىستەردىڭ تاريحىنا دەن قويىپ، گرەك ارىپتەرىنىڭ سيمۆوليكالىق سىرىن زەرتتەگەن عالىم قازىرگى تىنىق مۇحيتى اۋماعىنان تابىلعان 5 مىڭعا جۋىق سىنا تاستى ءوز وي ەلەگىنەن وتكىزگەن عوي. ءسويتىپ ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى 50 مىڭ جىل ىلكىدەگى وركەنيەتتىڭ قۇپياسىن اشادى. ماييا مادەنيەتى دەگەندە ونىڭ ايگىلى كۇنتىزبەسى جايىندا بىرەر ءسوز ايتپاساق بولمايتىن سەكىلدى. بۇل تاقىرىپ ءبىزدىڭ ماقالاداعى ويىمىزدىڭ نەگىزگى تياناعى ءۇشىن دە ارنايى جازىلىپ وتىر. وسى ۇلىس ءوز جىل ەسەبىن مىناداي ەكى ءتۇرلى ولشەمدە جۇرگىزگەن ەكەن. ءبىرىنشىسى، ۇزىن جىل ەسەبى بولسا، ەكىنشىسى قىسقا جىل ەسەبى. وسى ۇزىن جىل ەسەبىنىڭ ءوزى 365 كۇندىك حااب جانە 360 كۇندىك (ءتۇن جىلى) دەپ ەكىگە تارماققا بولىنەدى. ال قىسقا جىل ەسەبى 260 كۇندىك (كۇن ەسەبى) رەتىندە سولكين دەپ جەكە اتالادى. سولكين ءبىرىنشى مۇشەلدى جيىرما كۇنگە ( ياعني 13x20) ەسەلەگەن كۇنتىزبە ەسەبىندە. مۇنى كەي ماماندار ماييانىڭ وسىناۋ كۇنتىزبە ەسەبىن انا قۇرساعىنىڭ نارەستە كوتەرەتىن مەرزىمىمەن بايلانىستىرعانىندا جاتسا كەرەك دەيدى. راس، بۇل دا نەگىزسىز پايىم ەمەس سەكىلدى. باعزىداعى امەريكالىق ۇندىستەردىڭ بىزدەرمەن تۋىستىق تامىرىن ەسكەرەر بولساق، بەرىدەگى قازاقتىڭ 40 قىسىراق ۇعىمى نەمەسە قىزدىڭ 47 ەسەبىندەگى قالىڭ مالى قىرىقتىڭ جەتىگە ەسەلەنگەن ۋاقىتى (ياعني 40 ح7) ايەلدىڭ بالا كوتەرەتىن مەرزىمى عوي. وسى جەردەگى قالىڭ مال ۇعىمى انانىڭ ءسابيدى (دۇرىسى قىز بالانى) كوتەرگەن قۇرساق مەرزىمىنە جاسالعان قۇرمەت پەن ءسۇت اقىسىنا تولەنەتىن تابارىك ەسەبىندە. ادام پانيدەن وزعاننان كەيىن ونىڭ ارتتا قالعان اعايىندارىنىڭ وتكەن ارۋاققا ارناپ جاسايتىن «جەتىسى» مەن «قىرقى» ءمازىرى دە بۇگىنگى يسلام شاريعاتىندا اتىمەن جوق. قالاي دەسەك تە بۇل سالتتاردىڭ بارلىعى تامىرى تىم ىلكىدە جاتقان دۇنيەلەردىڭ بۇگىنگە جەتكەن ءبىر ۇزىگى بولسا كەرەك-تى.

مۇنى ايرىقشا ايتىپ وتىرعانىمىزدىڭ سەبەبى، ارىسى شۋمەر مەن بەرىسى ماييا كۇنتىزبەسىندە اي اتاۋى مەن اي ۇعىمى اتىمەن جوق. تەك كۇن مەن جۇلدىز ەسەبىندە جاسالعان سولكين كۇنتىزبەسىن عانا كورۋىمىزگە بولادى.

بۇل «مۋ قۇرلىعى – ادامزاتتىڭ بەسىگى» دەپ پۋبليسيستيكالىق پوەماعا جازعان قازاق قالامگەرى تويشىبەك ءيىپ ۇلىنىڭ؛

«ءبىر كەزدە تۇتاس بولىپ الەم – قۇرلىق،

ءوتىپتى مىڭداعان جىل، زامان سىرعىپ.

كوكتە اي، گيمالايداي تاۋ دا بولماي،

قايناعان ساپىرىلىپ قاراڭ تىرلىك...»

دەپ جازعان كەزەڭىنە كەلەتىن سىندى. گيمالاي دەگەننەن شىعادى عوي، عالىمدار بۇدان ەكى ءجۇز ميلليون جىل ىلكىدە جەر بەتىندە «پانگەيا» دەپ اتالاتىن جالعىز عانا قۇرلىق بولعاندىعىن ايتادى.

«...ۋاقىت وتە كەلە سول جالعىز قۇرلىق بىرتىندەپ اجىراي باستاعان. العاشىندا ەكى ءىرى قۇرلىققا بولىنگەن ول كەيىن كەلە بىرنەشە بولىككە تارامدالىپ كەتكەن. ماسەلەن، گوندۆانالانديا دەگەن قۇرلىقتىڭ قۇرامىندا بولعان ءۇندىستان ودان بىرتىندەپ جىلىستاي وتىرىپ سولتۇستىك باعىتقا قاراي جىلجىعان. ءسويتىپ وسىدان وتىز ميلليون جىلدىڭ الدىندا ءۇندىستان ەۋرازيا قۇرلىعىنا كەلىپ تىرەلىپ، سول ەكى قۇرلىقتىڭ سوقتىعىسقان جەرىنەن گيمالاي تاۋى پايدا بولعان» دەگەن دە گيپوتەزا بار.

سونىمەن شۋمەر مەن ماييا كۇنتىزبەسى نە دەسەك تە ايى جوق اسپاندى كورگەن ادامزات ءومىرىنىڭ كۋاگەرى عانا ەمەس، شىن جىلناماسى دا بولعانى عوي. بۇدان ءبىز اتالعان كۇنتىزبە تاريحىنىڭ تىم ارىدە جاتقاندىعىن، شۋمەر مەن ماييا ۇلىسى سول ىقىلىمنان جەتكەن كونە كۇنتىزبەلەردىڭ تەك جالعاستىرۋشى مۇراگەرى عانا بولعاندىعىن كورەمىز.

ەندەشە بۇدان ءبىز اڭگىمە توركىنى دە ارىدە جاتىر دەپ بايلام جاساۋىمىزعا ابدەن بولادى.

مۋ قۇرلىعى مەن اتلانتيدا مەكەنى

قازىرگى تىنىق مۇحيتتىڭ ورىنى ول كەزدە جايقالعان جاسىل جەلەك-تۇعىن. وسى اۋماقتى مەكەن ەتكەن مۋ حالقى جۇمىر جەرگە ءوز ءامىرىن جۇرگىزدى. ونداعى ءميللات سانى 64 ميلليونعا جەتىپ جىعىلعان ەدى دەپ جازادى دجەيمس چەرچۆارد ءوز كىتابىندا.

«التىن تاق، التىن ساراي، كۇمىس قاقپا،

قاراتىپ ەسىكتەرىن شىعىس جاققا،

ءپىل ءمىنىپ، قوڭىراۋلاتىپ، بۇعى جەگىپ

عاجايىپ ءومىر سۇرگەن تىنىش باقتا.

اياعىن كوگەرشىننىڭ ساقينالاپ،

جارلىعىن جىبەرىپتى، حاتىن بايلاپ،

ءقاۋىپتى الىس جولدان ارىپ-اشىپ،

جەتەتىن «حات تاسۋشى» جىلداپ، ايلاپ» دەيدى تاعى دا پوەما.

كورىپ وتىرعانىمىزداي ايشىلىق الىس جەرلەردەن اقپار الاتىن كوگەرشىن پوشتاسى دا وسى ءبىر كەزدىڭ بايلانىس قۇرالى ەكەن. بۇعان ءبىزدىڭ «التىن ساقا» ەرتەگىسىندەگى اتا-اناسىنان جىراق قالعان بالانىڭ قارلىعاش ارقىلى بەس توبەتىنە سالەم ايتۋى، تاعى ءبىر ەرتەگىدەگى تۇتقىنعا تۇسكەن باتىردىڭ ەلىنە حابار جولداپ، ونى شاڭىراققا قونعان قۇس اياعىنداعى بەلگىدەن اناسىنىڭ اڭعارىپ قويۋى، ەپوستاعى تولەگەننىڭ سوڭعى دەمى تاۋسىلار شاقتاعى توبەدەگى التى قازبەن مۇڭداسۋى قۇس پوشتاسىنىڭ نەگىزگى موتيۆتەرى عوي. مىنەكەي، اتاعى شار تاراپقا جايىلعان مۋ ءميللاتى وسىلايىنشا شات-شادىمان عاجايىپ عۇمىر كەشىپ جاتىپتى. ەندى ءسوزىمىزدى وسى جەرىنەن ءسال ىركە تۇرىپ، كەزەكتى اتلانتيدا قۇرلىعىنا بەرسەك پە دەيمىز .

ەسكى اڭىزدىڭ سۇرلەۋ جولى ەللادانىڭ جەتi كەمەڭگەرىنىڭ بiرi سولوننىڭ مىسىر جەرىنە قىدىرىپ بارعاندىعىن ايتادى. ول وندا ەسكى ءسوز ۇستارتقان قاريانىڭ اۋىزىنان ىلكىدە افينامەن باسەكەلەس بولعان اتلانتيدا ەلى تۋرالى اڭگiمە ەستيدi. ۇستازى سولوننان ەستىگەن سول اڭگىمە سورابىن پلاتون ءوزiنiڭ «تيمەي» جانە «كريتي» اتتى ءپالسافالىق ەڭبەكتەرiندە كەڭىنەن بايان ەتەدى. العاشقى تامىزدىعى سولوننان تۇتانعان وسى ءبىر تاقىرىپ كەيىن كەلە ۇلكەن ۇعىمعا ۇلاسىپ، ول كۇنى بۇگىنگە دەيىن كۇن تارتىبىنەن ەش تۇسپەي كەلدى. وسى ماسەلە عىلىمداعى «اتلانتولوگيا» دەگەن جەكە اتاۋ تىكتەگەن عىلىم سالاسىنىڭ قالىپتاسۋىنا دا سەبەپشى بولدى. وسىعان بايلانىستى عالىمدار پىكىرى دە كوپ كوزقاراستارعا ءبولىندى. ءبىرىنشى كوزقاراسى جاقتايتىندار پلاتوننىڭ ايتقاندارىن ۇستانىپ اتلانتيدا ب.د.د. 9500 جىلدارعا دەيىن ءومىر سۇرگەن دەسە، ەكىنشى جاقتاعىلار اتلانتيدانىڭ جويىلۋ كەزەڭىن ب.د.د. 1550 – 1226 جىلدار، ال ءۇشىنشى تاراپتاعىلار بۇل ۋاقىتتى ب.د.د. 8499 جىلى دەپ كورسەتەدى. بۇل ءۇش كوزقاراسقا دا قوسىلمايتىن تاۋەلسىز عالىمدار توبى بۇل پىكىرلەردى تىپتەن بالاڭ ساناپ، ونىڭ باستاۋى تىم ارىدە جاتىر دەگەندى ايتادى. ولاردىڭ پىكىرىنشە، اتلانتيدا 12 ملن جىل بۇرىن پايدا بولىپ، 1 ملن جىل بۇرىن جويىلعان كورىنەدى. راس، اتلانتيداعا قاتىستى قالام تەربەگەن قازاق قالامگەرلەرى كوپ. سونىڭ ءبىرى ءام بىرەگەيى ءامىرحان بالقىبەك ەدى. قۇرانداعى ھۇد سۇرەسىندە ايتىلعان اياتتى مىسالعا العان ول اتلانتيانى ەجەلگى تۇركىلەر مەكەنى بولعان دەپ بولجام جاسايدى. قۇرانداعى عاد پەن اد قاۋىمىنىڭ تاريحي ورىنىن انىقتاپ، سونداي-اق وسى اتاۋلاردىڭ ءوزارا دىبىستالۋىنىڭ بiرىنەن-بiرi ونشا الشاق ەمەس ەكەندىگىن ايتادى. وسى ەكى ءسوزدىڭ تۇبىرىنە جالعانعان «لاند» ءسوزى لاتىن تiلiندە جەر دەگەندi ماعىنا بەرەتىندىگىن، ەندى اتلانتيدا ءسوزiن كەڭ تاراتىپ وقيتىن بولساق، اد بەن عاد مەكەنى دەگەن ماعىنا شىعاتىندىعىن جازادى. ارينە، ءامىرحاننىڭ بۇل جەردەگى ءسوزتانىم بولجامىمەن كەلىسۋگە بولادى. راس، ءتىلدىڭ پايدا بولۋى مەن قالىپتاسۋى دەگەن ۇزاق پروسەس. ءتىل تاريحى مەن ونىڭ جۇرگەن قىم-قۋىت وتكەلەكتەرىنە قاراپ وتىرىپ، «ءتىل – جاراتۋشىنىڭ ادامعا بەرگەن سىيى» دەگەن انىقتامانىڭ قىپ- قىزىل وتىرىك ەكەندىگىن كورەسىڭ. كەرىسىنشە تىلدەن بارىپ قۇداي ۇعىمىنىڭ پايدا بولعاندىعىن انىق باعامداۋىمىزعا بولادى.

«ءبىر عانا داۋىستى دىبىستىڭ تىركەسىنەن تۇراتىن تىلدىك بىرلىك، تۇبىرلەر مەن نەگىزدەردىڭ تۇپكى تەگى بولىپ ەسەپتەلەتىنىن» ءوزىنىڭ «تۇبىرتەك تەورياسى» اتتى ەڭبەگىندە بەرىكباي ساعىندىق ۇلى تولىققاندى دالەلدەپ جازعان-تۇعىن.

سونىمەن، ەسكى دەرەگى حاتقا تۇسكەن بۇل قوس قۇرلىق بۇگىندە قايدا كەتتى؟! ماناعى ادامزات ءومىرىنىڭ مامىراجاي گۇلستانعا اينالعان عاجايىپ عۇمىرى شىنىمەن-اق جەر بەتىنەن ءبىرجولاتا وشكەنى مە؟

اق پەن قارانىڭ الماسىپ وتىرۋى ءومىردىڭ نەگىزگى زاڭدىلىعى دەسەك، «جۇماعى» بار عۇمىردىڭ وندا «توزاعى» دا بار بولعانى عوي...

سونىمەن، اي اسپانعا قالاي شىقتى؟

بۇگىنگى عىلىم ايدىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى ەجەلدەن كەلە جاتقان مىنا ءبىر ءۇش بولجامدى كولدەنەڭ تارتادى. ءبىرىنشىسى، اي ءبىر زاماندا وزىنشە بولەك ءبىر عارىش دەنەسى بولىپ جەردىڭ جانىنان ءوتىپ بارا جاتقان شاقتا ونىڭ تارتىلىس ورىسىنە تاپ كەلىپ سودان باستاپ جەر سەرىگىنە اينالعان ەكەن دەسەدى. ەكىنشىسى، جەر مەن اي كۇن توڭىرەگىنە جيناقتالعان عارىش توزاڭىنىڭ ىشىندە و باستان-اق بىرگە پايدا بولعان.

ءۇشىنشى بولجام، اي جەرىمىزدىڭ ءبىر بۇيىرىنەن ءوز ءوسىنىڭ جىلدام اينالىسى كەزىندە ورتادان تەپكىش كۇشتىڭ اسەرىنەن ءبولىنىپ شىققان.

ارينە، مۇنىڭ ءبارى كوپ جىلداردان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان قاريا بولجام.

ءقازىر كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن دامىپ كەلە جاتقان عارىش تەحنولوگياسى ايدىڭ پايدا بولۋى جونىندەگى توبەدەگى ءۇش تەورياعا ءبىراز تۇزەتۋ جاساپ، مىنا ءبىر بولجامدى قۋاتتايدى. اي وزگە عالامشارلاردىڭ تاريحىمەن سالىستىرعاندا تىم بەرىدەگى دۇنيە. ول جەرگە ۇلكەن ءبىر اسپان دەنەسىنىڭ سوقتىعۋى سالدارىنان پايدا بولعان. ءسويتىپ، جەرىمىزدىڭ 13،5 بولىگى ءبولىنىپ كەتىپ، ول شىر اينالىپ بارىپ شار پىشىنىنە ەنىپ، جەردىڭ تۇراقتى تۇردە سەرىگىنە اينالعان.

بۇعان ەڭ باستى دالەل دەيدى عالىمدار، «ايدىڭ ءوز وسىنەن اينالا تۇرا جەرگە تەك ءبىر بەتىمەن عانا كورىنىپ، كەلەسى بەتىنىڭ ەشقانداي دا كورىنبەۋى وسىنى مەڭزەيدى» دەيدى. ءبىز مانا ەستەرىڭىزدە بولسا، ءسوز باسىندا كيەلى كىتاپتارعا تەك ريتۋال كوزى رەتىندە عانا ەمەس، ادامزات بالاسىنىڭ عازيز باسىنانان كەشىرگەن ءتاعدىر-تالايى رەتىندە قاراۋ دا دۇرىس دەگەن بولاتىنبىز. قۇران مەن ىنجىلدە، قالا بەردى ءتاۋرات پەن زابۋر پاراعىندا جاراتقاننىڭ قاھارىنا ۇشىراپ جەرمەن-جەكسەن بولعان قالالار مەن حالىقتار جايىندا مالىمەت كوپ. ايتالىق، قۇران-كارىمنىڭ ھۇد سۇرەسiندە باياندالاتىن «ولارعا اپات ءامiرiمiز كەلگەن ساتتە، ول جەردiڭ ءۇستiن استىنا كەلتiردiك. سونداي-اق ۇستەرiنە ەرەكشە ءازiرلەنiپ قىزدىرىلعان تاس جاۋدىردىق» دەگەن ايات دەرەگىن ءامىرحان بالقىبەك اتلانتيدا ەلىنىڭ تاعدىرىنا تەليدى. اتالعان ەل وسى ءبىر سۇمدىق اپاتتىڭ سالدارىنان جەر ۇستىنەن ءبىرجولاتا جويىلىپ تىندى دەپ بولجام جاسايدى.

«...مۇنداي جانارتاۋلاردى «قۇران» دۇنيەگە كەلگەنگە دەيiن اراب ەلدەرiنiڭ تەرريتورياسىنان كەزدەستiرە الامىز با؟ ارينە، جوق. سونداي-اق بۇگiنگi اراب مەملەكەتتەرiنەن زiلزالا، جەرمەن-جەكسەن ەتەر جانارتاۋ تاسى الاۋىنىڭ استىندا قالۋ قاۋپi ءتونiپ تۇرعان ەلدi مەكەندەردi تابا قويۋىمىز نەعايبىل. دەمەك، «ءتاۋرات» پەن «قۇرانداعى» قورقىنىشتى اڭگiمەلەر تەك اراب نەمەسە جەبiرەي ەلدi مەكەندەرi عانا ەمەس، ولاردان سىرتقاراقتا ورنالاسقان قالالار جايىندا دا بولۋى مۇمكiن» دەيدى قالامگەر. ءسويتىپ، اتلانتيدا ەلىنىڭ باسىنا ورىناعان جانتۇرشىگەرلىك وقيعانى جانارتاۋ اپاتىنا بالايدى. وسى جەردە ءبىز اقىننىڭ «جانارتاۋ تاسى» دەگەن سوزىنە ءسال عانا تولىقتىرۋ جاساعىمىز كەلەدى. بۇل ەشقانداي دا جانارتاۋ تاسىنىڭ كوكتەن جاۋعان كۇپ-كۇرەڭ قولامتاسى ەمەس، اسپاننان تۇسكەن كومەتا ەدى دەپ بايلام ايتامىز. ءسوزىمىز جاڭساق كەتپەس ءۇشىن جاڭاعى ايتىلعان قۇران اياتىنا قايىرا ورالايىق.

«ولارعا اپات ءامiرiمiز كەلگەن ساتتە، ول جەردiڭ ءۇستiن استىنا كەلتiردiك. سونداي-اق ۇستەرiنە ەرەكشە ءازiرلەنiپ قىزدىرىلعان تاس جاۋدىردىق»

( ھۇد سۇرەسى، 82 ايات). وسى اياتتاعى ايتىلعان دەرەكتەردى ادامي ولشەمگە اينالدىرساق شامامەن مىناداي بولىپ ءتۇزىلىپ شىعادى عوي. اسپاننان اعىپ تۇسكەن الىپ كومەتانىڭ (قىزدىرىلعان تاستىڭ) سالدارىنان جەردىڭ استى، ۇستىنە شىقتى دەگەن ويدى ءتۇسىنۋ ونشا قيىن ەمەس سەكىلدى. بۇعان يلانباۋدىڭ سونشالىقتى ورىنى دا بولا قويماس دەگەن ويدامىز. بۇگىندە جەرگە تۇسكەن ۇساق كومەتالاردىڭ 100-دەن استام قازانشۇڭقىر بەلگىلەرى بار. ەگەر ەستەرىڭىزدە بولسا، 1994 جىلى كۇن جۇيەسىندەگى ەڭ الىپ پلانەتا يۋپيتەر مەن شۋمەيكەر-لەۆي اتتى كومەتانىڭ ءوزارا سوقتىعىسى جەر ءۇستى حالقىن ءبىراز دۇرلىكتىرگەن بولاتىن. 1966 جىلى يكار اتتى الىپ اسپان تاسىنىڭ جەرگە قاراي بەت تۇزەگەندىگىن، ايتەۋىر قۇداي قاققاندا ونىڭ مەكەنىمىزبەن ەش سوقتىقپاي وتە شىققاندىعىن كەزىندە استرونوم عالىمدار ءسۇيىنشى سۇراپ تۇرىپ جازعان ەكەن. مىنەكەي، قوس قۇرلىقتىڭ دا تۇبىنە اسپاننان اعىپ تۇسكەن الىپ تاستار جەتىپ تىنعان. مۋ كونتينەنتiنiڭ دە جەر ۇستىنەن ءبىرجولاتا جويىلۋىن اسپان اپاتىنا بالاعان د.چەرچۆارد ءوزى زەردەلەگەن «تروان مانۋسكريپتى»، «كورتەستiڭ كودەكسi»، «لحاسا جىلناماسى» سونداي-اق ءۇندىستاننىڭ كونە حرامدارىنان تابىلعان «تاس كىتاپتارىنداعى» بەلگىلەرگە سىلتەمە جاساي وتىرىپ ءبۇي دەپ جازادى.

«بۇكiل قۇرلىق بەينە ءبىر تولقىن ۇستىندە تۇرعانداي شايقالىپ كەتتى. كوپ ۇزاماي التىن سارايلار مەن عيباداتحانالار وپىرىلا قۇلاپ، شاھارلار تاۋ بولىپ ءۇيiندiگە اينالدى. مىڭداعان ادام «قۇتقارا گور بiزدi، مۋ!» دەپ ايعايلادى. ولاردىڭ اششى ايعايىنان ەرىكسىز قۇلاق تۇندى. ءسويتىپ بىرەر مەزەتتە الىپ قۇرلىق توڭكەرىلە قۇلاپ مۇحيت تۇبىنە زىم-زيا باتىپ ءبىرجولا جوعالدى» دەيدى. بىردە ەرۋديت جازۋشى تالاسبەك اسەمقۇلوۆ كەزەكتى ءبىر عاجايىپ اڭگىمەسىندە كونە ءداستۇرلى قوعامدا ۇلت جوق، تەك ءتورت توپتان عانا تۇراتىن ءناسىل (كاستا) بار كەزدەگى شولپان جۇلدىزىنىڭ جەرگە جاقىنداپ كەلگەن ساتىندەگى تارتىلىس كۇشىنەن تۋعان الاپات اپات جايىندا ايتىپ بەرگەن ەدى. سوندا دەيدى تاكەڭ، ەڭ اۋەلى مارسقا سوعىلىپ كەيىن جەرگە جاقىنداعان شولپاننىڭ تارتىلىس ورىسىنەن جەردىڭ استى ۇستىنە شىعىپ ۇلكەن اپات ورىن العان. قازىرگى انتارتيكتيدا ول كەزدە جەرورتا تەڭىزىنىڭ تۇسىندا ەكەن. سول كەزدە جەردەن سەگىز ەسە ۇلكەن شولپاننىڭ تارتىلىس كۇشى جەردەگى مۇحيتتاردى تۇگەلىمەن ج ۇلىپ الىپ ونى 16 كيلومەترگە دەيىن بيىككە كوتەرگەن. كەيىن شولپان كەتىپ، اۋەدەگى سۋ قايىرا جەرگە قۇلاعان ساتتە جەر شارىن 3 رەت اينالىپ ءوتىپتى دەيدى عالىمدار. سوندا سەكۋنتىنا 460 مەتر جىلدامدىقپەن اينالىپ تۇرعان جەر شارى ۇلكەن تارتىلىستىڭ كەسىرىنەن بىرەر ساتكە كىلت توقتاعاندا ونداعى الىپ جانۋارلار تارىداي شاشىلىپ تالقاندارى شىعىپتى دەگەن ەدى. «قيال عاجايىپ» ەرتەگىگە جاقىن بۇل دەرەكتەرگە بازبىرەۋلەر جاتىپ كەپ كۇلەتىن دە شىعار. ەڭ باستىسى مەن يلانعان ەدىم. سەنسەڭ عانا ءماتىننىڭ تولىق سىرى تۇتاس تۇرەگەلىپ، كوپ دۇنيەنى تۇسىنە الاسىڭ دەگەن ەدى جارىقتىقتىڭ ءوزى. ارينە، بۇل دەرەكتەردى ايتۋشى اۋادان الىپ وتىرعان جوق ي.ۆەليكوۆسكيدىڭ «ستالكنوۆەنيە ميروۆ» (الەمدەردىڭ سوقتىعىسۋى) ەڭبەگىنە سىلتەمە جاساپ ايتىپ وتىر.

ءبىز تالاسبەك اعانىڭ بۇل تاڭعاجايىپ مالىمەتتەرىنە كەيىننەن ۇلكەن ءبىر تاقىرىپ قويىپ بولەك جازساق پا دەگەن نيەتتەمىز بار. قوش...

ەندى قايىرا مۋ قۇرلىعىنا قايتا كەلەيىك. وسى جەردە «بۇل الاپات اپاتتان از دا بولسا امان قالعاندار بولدى ما؟» دەگەن ساۋالدىڭ تۋماي قويماسى انىق. «بولدى»، – دەيدى د. چەرچۆارد بۇل سۇراققا دا تۇشىمدى جاۋاپ قاتىپ.

– «سول كەزدەگى سۇراپىل سۇمدىقتان امان قالعان ازعانتاي توپ ساۋ قالعان كەي جەرلەر مەن ارالداردى بارىپ پانالادى. ءبىر-اق، بارلىعىنان ايرىلعان ولاردىڭ قولىندا ەشتەڭە دە جوق ەدi»، – دەيدى ۇلى عالىم وزەگى ۋداي اشىپ. سول 64 ميلليون ادامدى تىپ-تيپىل قىلىپ ەشتەڭە بولماعانداي شايقالىپ جاتقان الىپ سۋ القابى بۇگىنگى تىنىق مۇحيت ەدi. راس، وقيعانىڭ ءتىرى كۋاگەرى دە وسى سەكسەن ميلليون شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتقان الىپ مۇحيتتىڭ ءوزى-تۇعىن. الايدا ءبىز بۇل وقيعانىڭ كۋاگەرى تەك كوك مۇحيت عانا ەمەس، ول ەندى ەكەۋ ەدى دەپ باتىل بولجام ايتقىمىز كەلەدى. بۇگىنگى عىلىمنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك، ايدىڭ و باستاعى ءبولىنىپ شىققان جەرى قازىرگى تىنىق مۇحيتىنىڭ ورىنى ەكەن. اگاراكي بۇل گيپوتەزا راس بولسا وندا سول وقيعانىڭ تاعى ءبىر «ءتىرى» كۋاگەرى اسپانداعى اي بولىپ شىعادى ەمەس پە؟! كيەلى كىتاپتاردا دەرەگى قالعانداي اسپاننان تۇسكەن وسىناۋ الىپ كومەتانىڭ كەسىرىنەن جەر ءۇستى جۇندەي ءتۇتىلىپ، سازداي يلەنگەن بولاتىن. ال ەندى وسىناۋ استى ۇستىنە شىققان دوڭگەلەك دۇنيەدەگى ادامزات تاعدىرىنىڭ سۇرىقسىز ءحالىن سۇراساڭىز، ول اعىلشىن عالىمى چەرچۆاردىڭ ايتقانىنداي ەدى. الاپات اپاتتىڭ وتىنا شارپىلىپ، سۋ استىنا قۇلاعان قۇرلىقتان ق ۇلىنداي شىرقىراپ شىققان داۋىستار كيەلى كىتاپتارداعى بەينەلەنگەن توزاقتىڭ ءوز سۋرەتى-تۇعىن.

ۇلى عالىم سەرىكبول قوندىبايدىڭ «ەگەردە ءبىز جەردىڭ تاريحىن اسپانمەن جانە اسپاننان بولعان ءىرى اپاتتارمەن بايلانىستىرمايىنشا ەش تۇسىنە المايمىز» دەگەن ءسوزىنىڭ ءمانى دە وسىنى مەڭزەسە كەرەك.

سونىمەن بۇل اپات ايدى اسپانعا شىعارعان وقيعا رەتىندە ەل جادىسىندا قالدى. بۇگىندە «ايدى اسپانعا شىعارۋ» ءسوزىنىڭ ارحەتيپتىك نەگىزگى ءمانى دە دۇنيەنى تاڭ-تاماشا ەتۋ ماعىناسىندا عوي. ەجەلگى ادامزاتتىڭ وسىناۋ قان جۇتقان قاسىرەتىنەن تۋعان «تاڭدانىسى» وسى ءسوز ىشىندە ماڭگىلىككە قاتتالىپ قالسا كەرەك-تى. بۇل ۇرەيدەن تۋعان تاڭدانىستىڭ ءتىپتى دە ءجونى بولەك (ايتپەسە، كوكتەگى بۇرىننان-اق بار ايدى قايىرا اسپانعا شىعارىپ نەسى بار ەدى). راس، سوزدەن ارتىق، سوزدەن كارى، نەندەي شەجىرە، قانداي كۋاگەر قاجەت. بۇكىل ادامزات بالاسىنىڭ قايعىسى مەن قۋانىشىنان تۇراتىن ۋاقىت شوگىندىسى تەك تىلگە كەلىپ عانا تۇنىپ وتىرادى ەكەن عوي. ءتىلدى بەينەبىر تەڭىز تاعانى دەرسىز. ادامزات ءناسىلى نە كورمەدى.

باسىنا ۇيىرىلگەن نەبىر قيامەت-قايىمدار مەن «اقىرزامان» اپاتتارى ءبىزدىڭ بابالارىمىزعا «كورگە دە ءۇش كۇننەن سوڭ ۇيرەنەسىڭ» كومپىستىگىن ەرىكسىز ايتتىردى ەمەس پە؟ ءبىراق، بۇل سوزدەردىڭ تاريحي بايىبىنا بارىپ، نارقىنا كىم بويلار دەيسىڭ. الجاسقان-اق ەكەن دەپ ايقاسا كەتۋگە دايار وتىرعاندار بار دا شىعار.