ءبىز كىمبىز: ەۆوليۋسيالىق جولدار مەن ماتىندىك قاباتتار

ءبىز كىمبىز: ەۆوليۋسيالىق جولدار مەن ماتىندىك قاباتتار

مەن ويلايمىن، دەمەك ءومىر سۇرەمىن...

(دەكارت)

I

مەنىڭ جەكەلەي تۇسىنىگىمدە ادامزات وركەنيەتى ءۇشىن ەڭ الاپات ادام ول چارلز دارۆين. ونىڭ «تۇرلەردىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى» ەڭبەگى بۇعان دەيىنگى ادامزات تاريحىندا سانادا ورنىققان سان الۋان تريۋيزمدەردى تۇگەلدەي توڭكەرگەن ەرەكشە ءبىر دۇنيە بولدى. سونىڭ نەگىزىندە اناليتيكالىق اقىل مەن كريتيكالىق ويلاۋ جۇلگەسى پايدا بولدى. قانشاما عىلىمي ەڭبەكتەر ءوسىبىر يدەيادان قاينار الىپ، نەگىز تارتتى.

ءبارى دە راس قوي ەندى. شىنداپ كەلگەندە دۇنيە ەۆوليۋسيانىڭ عانا شارتىنا باعىنادى ەمەس پە. بۇل جاعىنان كەلگەندە گەربەرت سپەنسەردىڭ ايتقانى دۇرىس. سپەنسەر: «ومىرگە تەك بەيىمدەلگەندەر عانا ءومىر سۇرەدى»، – دەيدى. ال ءوسىبىر سالماعى تاۋداي سۇيەكتى ءسوزدى وتىرىك دەپ ايتىپ كورىڭىزشى ەندى. ەۆوليۋسيانىڭ زاڭى بويىنشا دۇنيە ۇنەمى وزگەرىس ۇستىندە. ەندەشە ەۆوليۋسيا اتاۋلىنى وزگەرىس دەيتىن بولساق، وندا وزگەرمەيتىن قوعام مەن ونىڭ كونە تۇسىنىكتەرىنە يلانعان حالىقتان ءقاۋىپتى ەشتەڭە دە جوق قوي.

ءبىز نەگە داڭققۇمارمىز؟ نەگە وزىمىزدەن ءالسىزدى ۇدايى ءاجۋالاعىمىز كەلىپ تۇرادى؟ بادەندى ايەلگە كەلگەندە ءتانىمىزدىڭ تىلەگىن نەلىكتەن باسقارا الماي كەتەمىز؟ قاتتى اشۋلانعاندا قارسىلاسىمىزدىڭ جەتى باباسىن جەلدەي كوشىرىپ، ودان قالدى ۇرىپ جىعىپ قانا شىبىن جانىمىز نەگە تىنشيدى؟

مۇنىڭ جاۋابى ادامزاتىڭ سوناۋ تاعىلىق كەزەڭدەگى اقپاراتتاردىڭ گەندىك كاتالوگىمىزدا ءالى كۇنگە دەيىن بۇقپانتايلاپ، كەرەك كەزىندە باس كوتەرىپ، ءوز ءامىرىن جۇرگىزىپ وتىرعاندىعىندا بولسا كەرەك. ءبازبىر پەندەنىڭ تەرىس قىلىعىنا ابدەن پۇشايمان بولعاندا «ءوزى ءبىر يت نەمە» دەپ كەيۋىمىزدىڭ ارعى جاعىندا دا ارحەتيپتىك ءحالدى يشارالاۋىمىزدىڭ نەگىزگى نىشانى جاتىر عوي.

ال الىپتار شوعىرىنىڭ ارمان ەتكەن «تولىق ادام» مەن «بىرەگەي ادام»، يا بولماسا «حومو دەۋس» ۇعىمدارى قۇر عانا قيال ەمەس، ەۆوليۋسيا قاعيدالارىنىڭ نەگىزىندە ابدەن جۇيەلەنگەن، ادام ساناسىنىڭ تولىققاندى مۇمكىندىگىنە سۇيەنە وتىرىپ جازىلعان تۇعىرنامالار بولسا كەرەك-تى. ءبىراق سول ارمان ادامزات ناسىلىنە نەگە كەشەۋىلدەپ جاتىر؟ ادامزات بالاسىنىڭ مادەني ماسشتابىنىڭ تارىلىپ، كۇن ساناپ دەگراداسياعا ۇشىراۋىنىڭ ءمانىسى، بالكىم، «قان مايداننىڭ» كەسىرىنەن شىعار.

ءسىز بۇل جەردەگى «مايدان» ءسوزىن مىلتىق پەن وق دەپ استە ەلەستەتە كورمەڭىز. ول جەمقورلىق پەن سۋايتتىقتىڭ ناعىز ءوزى بولۋى دا بەك مۇمكىن عوي.

وزبەك اقىنى مۇحاممەد سالىقتىڭ «ءبىزدىڭ ەلدە تىنىشتىق بار سوعىستان دا ءقاۋىپتى...» دەگەن ولەڭ جولدارى وسى ويىمىزدىڭ وزەگىنە ءوز شۇعىلاسىن تۇسىرەتىن سەكىلدى. ءوزىڭىز دە بىلەسىز عوي. مايدان دالاسىندا تەك مىقتىلار عانا جازىم بولادى. ەڭ قيىنى دا سول، جەر ۇستىنەن ارداگەر ۇلدارمەن قاتار، ارداگەر گەندەر دە بىرگە جويىلىپ وتىرادى (بۇل مايدان جەر ۇستىنەن گورى ادامنىڭ اقىل-ەسى مەن ار-ۇياتىنىڭ اۋماعىندا كوبىرەك وتەدى دەسەك دۇرىسىراق سەكىلدى).

ارينە، ينە كوزىنەن وتەتىن جىلپوستار مەن «ءتىرى قالعاندار» توبى ءوز الاياقتىعىن اقىلدىلىققا، ال امان قالعاندىعىن ەرلىككە بالايدى. وسىمەن ءومىر كوشىنىڭ اۋعان جۇگى وڭالىپ كەتسە تىپتەن تاماشا عوي.

بۇل ىس-ارەكەتتەردىڭ ءبارى بەيساناعا نىشان تاستاپ، مەنتالدىق ينفەكسيا جولىمەن قوعام مىنەزىنە وتەدى. ءسويتىپ ءوز سۋايتتىعىمىز بەن سۇمەلەكتىگىمىزدى ايعايلاپ ايتۋ كادىمگى نورما مەن زور ماقتانعا اينالادى.

ارداگەر گەندەر نەگە اجال قۇشادى؟ ولار ءوزى ءومىر سۇرگەن ورتانىڭ قانداي دا ءبىر قاتەلىگى بولسا، بۇل ماعان دا تيەسىلى دەپ تۇسىنگەندىكتەن جان تانىمەن بەرىلە كۇرەسەدى. بۇعان البەرت شۆەيسەر (نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى) سەكىلدى كەمەڭگەرلەردىڭ ءومىر جولى كۋا. ادامزات قاتەلىگى مەنىڭ دە باسى ءبۇتىن كەمشىلىگىم دەپ تۇسىنگەن ول بار مانسابىنان باس تارتىپ، قالعان عۇمىرىن افريكا جەرىندە وتكىزدى. مۇنىڭ ءبارىن تۇگەلدەي تاپتىشتەپ جازۋ مەنىڭ دە ەندى قۇزىرەتىمە كىرە قويماس. دەسەك تە «ءومىر مەن ويلار» (جيزن ي مىسلي) ەڭبەگىن وقىپ بۇل تۇسىنىكتى ءبىر مارتە بولسىن جۇرەك تورىنە وزدىرساق

قۇبا-قۇپ بولاتىن ەدى. سەبەبى ءبىلىم مەن يمان اتاۋلى ادامزات ناسىلىنە شەن مەن شەكپەن ۇلەستىرۋ ەمەس، مەيلى ءبىر تامشى بولسىن ار-ۇيات اتاۋلىنى ادام بويىنا دارىتۋ عوي...

II

ەۆوليۋسيا اتاۋلى بيولوگيادا عانا ەمەس، ادەبيەتتە دە بولادى دەسەك، قازىرگى قازاق ادەبيەتى ماعان دجۋنگلي زاڭىنان ەندى عانا اۋىسىپ بارا جاتقانداي سەزىمدە بولامىن. مۇنى ايتىپ وتىرعانىم، شەكەگە ۇرعانداي تىكە ايتۋ مەن جاداعاي جازۋ، مىنا بىزدەردى ايتپاعاندا كەلەر ۇرپاق ساناسىنىڭ مادەني ماسشتابىن تىم تارىلتىپ بارادى. مەن مۇنى سىنشىلاردىڭ ادرەسىنە قاراتىپ ارنايى ايتىپ وتىرمىن.

«ولەڭدى بەينە ءبىر اۆتوردىڭ ينتەنسياسى مەن ەركىن كورسەتەتىن شارت پەن قاعيدا رەتىندە قاراستىرىپ، ءوزىنىڭ ساناسىن زەرتتەمەيتىن «سىنشىنى» ەش سىنشى دەۋگە كەلمەيدى. سەبەبى ولەڭ سىنشىنىڭ ەشقانداي دا ءبىر جەكەمەنشىك م ۇلىگى ەمەس»، – دەيدى پروفەسسور ە.ستولل.

ءدال وسى ويدان وت مازداتقان ايگىلى ادەبيەتتانۋشى رولان بارت تا بۇل پىكىردى قۋاتتاي تۇسەدى «...ءومىر تەك كىتاپقا عانا ەلىكتەيدى. ال كىتاپتىڭ ءوزى بەلگى بەرەتىن تاڭبالاردان توقىلعان. ...وسىلاي شەكسىزدىك اتاۋلى ءارقاشان جالعاسا بەرەدى. ...اۆتورعا ءماتىندى مەنشىكتەۋ دەگەنىمىز – ءماتىندى كىدىرتۋ، وعان ۇزىلدى-كەسىلدى ماعىنا بەرۋ، دۇرىسى، جازۋدى ق ۇلىپتاۋ مەن شەكتەۋ دەگەندى بىلدىرەدى»، – دەيدى.

ءبىز وسى نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن، كىتاپتىڭ اۆتورىن كورسەك بولعانى، سونى اينالىپ -تولعانىپ يا بولماسا اۆتوردىڭ بەتىن قىزىل شيەدەي قىلىپ بىلىقتىرىپ وتىرعانىمىز. بىزگە كەرەگى (ايگىلى) اۆتوردىڭ ەسىم-سويى ەمەس، ءماتىن مەن يدەيانىڭ تەك ءوزى عانا ەمەس پە؟! سەبەبى ءماتىن اتاۋلى ءار زامانعا قاراي وزگەرىپ وتىراتىن فەنومەن بولعاندىقتان ونى ءار كەزەڭ وقىرمانى ءارتۇرلى راكرۋستا باعامدايدى عوي. ەندەشە وسى ءبىر ويعا ەپتەپ ءباتۋالاسقان ەكەنبىز، وندا ءماتىن اتاۋلى بىردەن باس شۇلعىپ مويىنداۋدان گورى، تايتالاسۋ مەن ناعىز ينتەللەكتۋالدىق پولەميكاعا جاقىن. مەيلى قاي كەمەڭگەر بولسىن، (ول كىتاپ اۆتورىنىڭ) ءتول تۇسىنىگىنەن گورى ءبىزدىڭ سۋبەكتيۆتى پىكىرىمىز ءوز «مەنىمىز» ءۇشىن الدەقايدا ماڭىزدى. ەگەر ءدال وسىلاي ءماتىندى اۆتونومدى تۇردە سينتەزدەپ ءوز كوزقاراسىمىزدى ءبىرىنشى پلانعا سۇرىپتاپ شىعارا المايدى ەكەنبىز، وندا ءبىز ءوزىمىزدى كىتاپ اۆتورى ءومىر سۇرگەن داۋىرگە بىردەن «لاقتىرىپ» جىبەردىك دەپ ەسەپتەسەك تە بولادى. مەيلى مىڭجىلدىقتار الدىندا جازىلسىن كەز كەلگەن ماتىنگە بۇگىنگى كۇننىڭ ءوز شۇعىلاسىن ءتۇسىرۋ، كاسىبي سىنشى اتاۋلىنىڭ ەڭ باستى ميسسياسى بولۋعا ءتيىس. ويتكەنى ءماتىن اتاۋلى دا ەش «ۋاقىت» ۇعىمى بولمايتىنىن جوعارىدا اتاپ وتتىك قوي.

ەندى بىرەر ءسات ويلانىپ كورەيىكشى. ءدال ءقازىر بىزگە كەرەگى XIX عاسىردىڭ كونە ابايى ما، الدە جاڭا زاماننىڭ قۇسني-قۇرداس ءوز ابايى ما؟

مىنە، وسىنى سوسياليستىك سحەماتيزم ىندەتىنە ۇرىنعان اعا بۋىن تۇرماق، تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن ومىرگە كەلگەن، ءبىراق بيولوگيالىق تۇرپاتى جاپ-جاس بولا تۇرا وي جوسىندارى تىم كارى جاس سىنشىلاردىڭ ءوزى ەش تۇسىنگىلەرى كەلمەيدى.

وسى جەردە رۇقسات ەتسەڭىزدەر، بىردى-ەكىلى دۇنيەنى دە ارنايى ايتا كەتەيىن.

اۆتور مەن تۋىندى اتاۋلى اسپان مەن جەردەي بىر-بىرىنەن بولەك دۇنيەلەر عوي. تۋىندى قاشاندا اۆتوردان بيىك تۇرۋعا ءتيىس دەيمىز.

ال بۇگىنى ءبىزدىڭ جاعدايىمىز ءۇشىن بۇل مۇلدە كەرىسىنشە ماعىناعا يە. اۆتوردىڭ ءاتى-جونى مەن اتاق-داڭقى ءبىز سەكىلدى قىزىلكوز گرافوماندار ءۇشىن قاشاندا العاشقى ساپتا تۇرادى. اۆتور ءوز تۋىندىسىنان شىعارماشىلىق اۋرا جاساعاننان گورى، كەرىسىنشە ءوز ەسىمىنەن بالىققا قۇرعان اۋ ءتارىزدى «شىعارماشىلىق تىلەنشىلىك» جاسايدى (ءتىپتى ءبىر شۋماق ولەڭ جازسا دا سونىڭ سوڭىندا اش ىشەكتەي شۇباتىلىپ ۇزىن سونار سولكەبايلارىنىڭ تۇراتىنى دا وسى ءسوزىمىزدىڭ كۋاسى. ەندەشە وسىعان قاراپ وتىرىپ، بۇرىنعىلاردىڭ بۇگىنگى كۇنى نە ءۇشىن وقىلماي جاتقاندىعىنىڭ دا سىرىن ەپتەپ تۇسىنۋگە بولاتىن سەكىلدى).

اتتەڭ، امال نەشىك (قاي «شىعارماسىن» الىپ قاراساڭ دا ىشكى ەستەتيكا مەن مادەنيەتتەن ادا (دەكۋلتۋراسيا) جازارماندار بىزدە شىنىمەن-اق كوپ قوي).

ازىرگە دوپينگ ۇعىمى تەك سپورت سالاسىنا عانا تيەسىلى بولىپ تۇر.

ايتپەسە كاسىبي ادەبيەتتىڭ ءوز كريتەريلەرىمەن قارايتىن بولساق، بىزدەگى دجۋنگلي زاڭىنىڭ ارقاسىندا ءومىر سۇرگەن تالاي «اسابالار» مەن «افەريستەر» العان اتاقتارىنان تۇگەلدەي دەرلىك ايىرىلىپ، تاس تيگەن يتتەي قاڭق ەتىپ، ءبىرجولا بەزىپ جوعالار ما ەدى...

III

كوپ دۇنيەگە كوڭىلىڭ تولمايدى... سوسىن جۇرت بۇل ءبىر جۇرگەن اسان قايعى عوي دەيدى مۇسىركەپ. ەلدىڭ سۇيەگىن جاسىتىپ، تاۋانىن شاعار كەرباققان ءسوز ايتۋ، بۇگىنگى قوس ءيىنى تۇسكەن جۇرتقا دا سونشالىقتى قىزىقتى بولا قويماس.

راس، ماعان اپوكاليپتيك بولعاننان گورى ەرتوستىك بولۋ الدە قايدا ۇنايدى. وسى جەردە ويىمدى تىم كۇلبىلتەلەمەي بىردەن باستايىن.

ءبىزدىڭ كوبىمىز قالاعا اۋىلدان كەلگەن ادامدارمىز. دۇرىسى، ءقازىر قالادا تۇرىپ جاتقان اۋىلدىڭ ادامدارىمىز عوي. انا ءبىر ءان شۋماعىندا ءجيى ايتىلاتىن «اۋىلدان ادام كوشسە دە ادامنان اۋىل كوشپەيدى» ءسوزى ءبىزدىڭ بۇگىنگى شىن پورترەتىمىز عوي. وسى اۋىلدان كەلگەن زامانداستارىمنىڭ ىشىندە «باعى جانىپ» بيلىكتىڭ مايلى جەرىنە جايعاسقاندارى دا بار. سولاي دەسەك تە وسىلاردىڭ دەنى اۋىلدىڭ ەرگەجەي «پونياتكاسىنان» ءبىر ەلى بولسىن جىلىستاماي-اق قويدى. قىزمەتتىڭ قاي جەرىنە كوتەرىلىپ بارسا دا اينالاسىنىڭ ءبارىن «اۋىل» مەن «قىستاققا» اينالدىرىپ جىبەرەدى.

ادەبيەت الەمى دە ءدال وسىنداي جاعدايدا دەۋگە بولادى.

باقساق، ءبىز اۋىلدان قالاعا ءوزىمىز عانا كەلمەگەن ەكەنبىز، بۇكىل مال قورامىز بەن تاۋىق قورامىزدى دا، ءتىپتى، ءتۇز تاعىسىنا دەيىن تۇگەل دەرلىك شاھارعا كوشىرىپ الىپپىز. تاقىرىبىمىزدىڭ ءتۇرى بولسا مىناۋ...

«قاسقىر» نەمەسە «كوكبورى»، «زاڭگى بابا»، «وتار»، «تابىن» ، «قوي»، «جىلقى» قىسقاسى، اق قاعازدىڭ بەتىن ماڭىراعان مالعا تولتىرىپ تاستاپپىز. كوگنيتيۆتىك كارتاسى تەك مال ماڭىندا ماتالعان مىنا بىزدەر ءوز ورەمىزدەن زور دەڭگەي جاساپ، جىلقىنىڭ شەكىپ باسقانىمەن مەن تۇيەنىڭ بوشالاۋىن شىن شەدەۆر قىلىپ كورسەتەتىندى تاپتىق. ال وزىمىزدەن كەيىنگىلەرگە ءتىل بىلمەيسىڭدەر دەپ كەۋدەلەيتىندى شىعاردىق. ءاي، بالالىق-اي دەيمىن... جىلقى مەن بۇركىتتىڭ ىلكىدەگى ءبىر اسايى مەن مۇسەيىن ءبىلۋ بۇگىنگى قازاقتى ۇشپاققا شىعارۋدىڭ ەش تەتىگى ەمەس تە شىعار (بۇل بار بولعانى ەگىنشىلىك پەن مالشىلىق سەكىلدى اگرارلى ءومىردىڭ سالالىق قانا كاسىبي ءوز لەكسيكونى ەمەس پە). ارينە، ءتول ءتىل مەن ءتول پسيحولوگيانى بىلگەن دۇرىس قوي. ءبىراق ماعان سالساڭىز بۇگىنگى جاس جازۋشىلاردىڭ «كۆانت» پەن «ماتريسا» سەكىلدى تىڭ تاقىرىپتارعا بارىپ، ءوز انا ءتىلىمىزدىڭ ويلاۋ فورماسىن ءبىر سۇيەم بولسىن عىلىمي نەگىزگە كوتەرگەندەرى ۇنايدى.

ابزالى انا ءتىلىمىزدى تىم كونە تۇسىنىكتەرگە سۇيرەگەندەر ەمەس، قازىرگى ۋاقىت پالساپاسىمەن شەندەستىرگەندەر مەن ءتىلدى تەحنيكالالاندىرۋ ىسىنە شىن اتسالىسقاندار عانا ونى ۇشپاققا شىعارادى دەپ ەسەپتەيمىن. ءقازىر قالالىق قوعامنىڭ لەكسيكونى قىزىق. مەيلى، كەلىس كەلىسپەڭىز قالالىق يا پروۆينسيالىق ورە بۇگىندە وركەنيەتكە باسپالداق ەسەبىندە. وسىنداي ورە دارگەيىنە ءوتىپ كەلەشەكتىڭ كونفيگۋراسياسىن جاساۋدىڭ ورنىنا سانانى قايىرا مال قورا مەن وتكەن ومىرگە ايداۋدىڭ قانداي قاجەتتىلىگى بار ەكەندىگىن ەش تۇسىنسەم بۇيىرماسىن.

ءبىزدىڭ مانادان بەرى كاسىبي پوەزيا مەن زوولوگيانىڭ پارقى ءوزارا جەر مەن كوكتەي دەپ ءپارۋانا كوبەلەكتەي تىزاق قاعىپ وتىرعانىمىزدىڭ دا سەبەبى مىنەكەي، وسى عوي...

IV

...ءبىز جوعارىداعى ەۆوليۋسيا تاقىرىبىن جايدان-جاي قوزعاپ وتىرعامىز جوق. ادەبيەت تاريحىندا دجوزەف كەررولل ەسىمدى ەرەكشە ءبىر بوگەنايى بولەك ادەبيەت تەورەتيگى بار. وسى عالىمنىڭ «ادەبي دارۆينيزم: ادام تابيعاتى مەن ادەبيەت» سونداي-اق «ەۆوليۋسيا جانە ادەبيەت تەورياسى» ەڭبەكتەرىن تاتپىشتەپ وقىساق قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ قاي جەردە تۇرعاندىعىن ەپتەپ باجايلاۋىمىزعا بولادى. مۇنى باسا ايتىپ وتىرعانىمىمىز تاعى ءبىر ادەبيەت مامانى كولم حوگان ەسىمدى اعىلشىن عالىمى شەكسپير شىعارماشىلىعىنا جان-جاقتى تالداي كەلە «ادەبي نەۆرولوگ» اتتى سۋ جاڭا عىلىمي ۇعىمدى اينالىمعا ەنگىزەدى. وقىعان جانعا بۇل دا ءبىر تاماشا ەڭبەك. قالاي دەسەك تە بۇگىنگى نەيروبيولوگيا عىلىمىنداعى ءسات سايىن اشىلعان ءىرى جاڭالىقتار كەشەگى كۇنگى سوم تۇسىنىكتەرگە ءوز تۇزەتۋلەرىن جاساپ تا جاتىر. سونىڭ ءبىر جاڭالىعى ادامنىڭ قان سولىندەگى (تەگىندەگى) اقپاراتتىڭ قورشاعان ورتاعا تىكەلەي تاۋەلدى ەكەندىگى عانا. مۇنى ەندى بارىنشا اشالاپ ايتار بولساق، ادامنىڭ گەندىك كاتالوگىندەگى اقپاراتتار قورىنىڭ قورشاعان ورتانىڭ الدىندا تىم دارمەنسىز ەكەندىگىن، كەرىسىنشە جاقسى ادامنىڭ پايدا بولۋى مەن قالىپتاسۋى اتا تەكتەن گورى اينالامىزداعى اقپاراتتار اعىسىنىڭ نەگىزىندە ءتۇزىلىپ شىعاتىندىعىن دالەلدەيدى.

ج. كەررولل ءوزىنىڭ ادەبي ەڭبەگىنىڭ باستى بەس قاعيداسىن دا ايگىلى دارۆيندىك تۇجىرىم نەگىزىندە جاسايدى. ول ءبىر سوزىندە «تىرشىلىك سيكلىنىڭ تاربيە ستراتەگياسى، ادام فيزيولوگياسى مەن اناتومياسىنا سونداي-اق مىنەز قۇلقى مەن ءجۇرىس تۇرىسىنىڭ بارلىق ادەتىنە سىڭەدى» دەپ جازادى. ەندەشە بۇدان شىعاتىن توبىقتاي ءتۇيىن ءسىز بەن ءبىز سالاۋاتتى قوعام قۇرمايىنشا، سانالى ۇرپاق پايىمىن ەش قالىپتاستىرا المايدى ەكەنبىز. مۇنى ەندى قازاقتىڭ «كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر» قاعيداسىمەن قاراستىراتىن بولساق، ءبىزدىڭ جيعان مۇلكىمىز بەن بالا-شاعانىڭ قامى دەپ جارعاق قۇلاعىمىز جاستىققا تيمەگەن جانتالاسىمىزدىڭ ءبارى جالماۋىز قوعام الدىندا تەسىك شەلەككە قۇيعان سۋداي تىم بايانسىز ەكەن.

ساياسي جۇيە مەن ازاماتتىق قوعام پرينسيپتەرىنە بارىنشا بەيجاي قاراپ، ۇل بولماساڭ بۇل بول، تەك ءبىر باسىم عانا بايىسا بولدى دەگەن قوراش تۇسىنىك تە ءتۇبى ءبىر ءبىزدى جارعا جىقپاي قويماسى انىق. ادام از ومىرىندە ارتىنا قىرۋار قاراجات ەمەس، پاراساتتى قوعام قالدىرعاندا عانا ەش وكىنبەي ومىردەن وتە بەرۋىنە بولاتىن شىعار. سەبەبى ادامنىڭ سۇرگەن ءومىرى مەن قالدىرعان قوعامى عانا ونىڭ وزىنە سوققان ءتىرى ەسكەرتكىشى دەۋگە بولادى. ايگىلى فرەيدتىڭ ءومىربايان اتاۋلى قايتا-قايتا وزگەرتىپ جازا بەرەتىن دۇنيە ەمەس. ونى بازبىرەۋلەر قانشا بۇرمالاپ جازۋعا تىرىسقانمەن ولاردى ءوز ءومىربايانى ءبارىبىر قۋالاپ ءجۇرىپ ءولتىرىپ تىنادى دەگەنگە ساياتىن اتالى ءسوزى دە وسى ويىمىزدىڭ بايلامى ىسپەتتى.

تاعى ءبىر ادەبيەت سىنشىسى مايكل رايان «ميدىڭ جەتىلۋ سيپاتى مىناداي: قورشاعان مادەني ورتانىڭ سەميولوگيالىق ءوز ىقپالى بولمايىنشا، ول ءوز كەمەلىنە دەيىن ەش كوتەرىلە المايدى» دەپ جازادى. وسى جەردەگى كوتەرىلىپ وتىرعان «مادەني ورتا» پايىمى قالاي، جانە قاي كەزدە پايدا بولادى؟

ازاماتتىق قوعامنىڭ ەڭ ءبىرىنشى تاعانى ادىلەتتى سايلاۋ وتكىزۋ دەسەك، ءبىزدىڭ پارلامەنتتىك يا پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا داۋىس بەرۋىمىز، بولاشاق ۇرپاعىمىزدىڭ وڭ گەنەتيكاسىمەن مادەني ەكولوگياسىنا، دالىرەك ايتساق كەلەشەكتىڭ كوركەم مىنەز قۇلقى مەن اريستوكراتتىق ساپاسىنا داۋىس بەرۋ دەپ تۇسىنگەندە عانا «مادەني ورتا» فەنومەنى پايدا بولادى. مۇنى ءوز كەزەگىندە ەۆگەنيكا (ادام تۇقىمىن ساپاعا ارتتىرۋ) ماسەلەسىنە ءۇن قاتۋ دەپ تە قاراستىرۋعا بولادى. اگاراكي، جاپپاي جەمقورلار مەن سۋايتتار جايلاعان جابايى زاڭىنىڭ تاعى ەرەجەسىمەن قاراستىرساق «مادەني ورتانىڭ» قالىپتاسۋى دەگەن ەش مۇمكىن بە؟ ەۆوليۋسيانىڭ ەڭ ۇلكەن ەكى زاڭى سۇرىپتالۋ مەن بەيىمدەلۋدەن عانا تۇرادى دەسەك، مۇنداي ەرەجە ەلەگىنەن ەندى كىمدەردىڭ ءوتىپ كىمدەردىڭ وتپەي قالاتىنى دا ايدان انىق قوي. ەگەر ازاماتتىق قوعامنىڭ مادەني ەكو جۇيەسى بەرىك ورىناعاندا مۇنىڭ ءبارى كەرىسىنشە بولىپ بۇگىنگى كولەڭكەلى قۋلىقتىڭ بىردە بىرەۋى ەش ىلدەبايعا جاراماي قالتىن ەدى. بىزدەرىڭ بار ىقىلاسىمىزبەن شىن ىنتىزار بولىپ وتىرعانىمىز دا وسى «سۇرىپتالۋ» مەن «بەيىمدەلۋ» ەلەگىنىڭ تەك ءبىلىم مەن مادەنيەت ينديكاتورىنا اينالىپ ۇلگەرگەندىگى عانا.

ءقازىر ينيستاگرامداعى «كەمەڭگەرلەردىڭ» نەشە ءتۇرلى ترەنينگتەرىن تىڭداپ وتىرىپ، بىزدە شىنىمەن-اق ار-ۇياتتى ءولتىرۋ ويىنى ءجۇرىپ جاتىر ەكەن-اۋ دەگەن ويعا بەكىدىم. مۇنداعى ينفانتيليزم ىندەتىنە شالدىققان تولايىم قاۋىمنىڭ ساياسي ساۋاتىن كورىپ قاتتى قاپالاندىم.

عىلىمدا اتاۋى اعىلشىن عالىمى دجەيمس فلينن (James Flynn) ەسىمىنە تەلىنگەن «فلينن ەففەكتىسى» دەگەن ەرەكشە ءبىر ۇعىم بار عوي. ارينە، بۇل جايىندا دا تىپتەن شەشىلىپ جازۋعا بولادى. ويىمدى بارىنشا ءبىر-اق اۋىز سوزگە سىعىمداپ ايتۋعا تىرىسايىن. وسى ادامنىڭ دەرەگى بويىنشا 1970 جىلمەن سالىستىرعاندا IQ تەستىلەۋ باللى 2000 جىلداردان بەرى قاراي ادام نانعىسىز جاعدايدا دەيىن تىم تومەندەپ كەتكەن. زياتكەرلىك ولشەم ساپاسىنىڭ بۇلاي قۇلدىراۋىنا ەش تاڭىرقاپ قاراۋعا بولمايتىن دا شىعار. ءقازىر ينتەرنەتتىڭ ءرولى H2O (وتتەگىمەن) پار بولدى دەۋگە كەلەدى. ەندى ءوزىڭىز ويلاپ كورىڭىزشى، ءبىر ءسات ەمتيحان بيلەتىنە دايىندالىپ وتىرعان ستۋدەنتتى Google پلاتفورماسىنسىز ەش ەلەستەتە الامىز با؟ وسىعان قاراپ XXI عاسىر ادامىنىڭ ميى باسىندا ەمەس قالتاسىندا ورنالاسقان دەگەن سۋ جاڭا يۋموردى دا ەپتەپ تۇسىنۋگە بولاتىن سەكىلدى.

ا.ەينشتەيننىڭ «مەن ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قانداي قارۋ قولداناتىنىن بىلمەيمىن، ءبىراق تورتىنشىسىندە اعاشتار مەن تاستاردىڭ بولاتىنى ايدان انىق» دەگەنى انشەيىن، ويلانباي ايتىلا سالعان ءسوز دەپ ەش ەسەپتەمەيمىن. شىنىمەن-اق ادام مەن مايمىلدىڭ اراسىن ءبولىپ تۇرعان ءبىر دۇنيە بولسا، ول ويلاۋ فەنومەنى عانا ەمەس پە؟

(سۋرەتتى جي جاسادى)