كۇنا ءپالساپاسى
جاڭا اۋەندى تىڭدايتىن جاڭا قۇلاق،
مىلقاۋ بولىپ كەلگەن اقيقاتتى تىڭدايتىن جاڭا ار كەرەك.
تىيىم سالىنعاننان، اداسۋدان ەش قورىقپاۋ كەرەك.
(ف.نيسشە)
ءبىز ماقالا ماڭدايىنا وسىنداي تاقىرىپ قويعان سوڭ، ءبىراز شەتىن جايلارعا بارساق پا دەيمىز. بالكىم، بازبىرەۋلەر ادرەسىمىزگە انافەما ايتىپ، جەتى بابامىزدى جەلدەي كوشىرەتىن دە شىعار. «بۇل بالا ابدەن بىتكەن ەكەن. مىناداي دىنسىزگە قانداي جازا قولدانساق تا از بولادى. ءاي، شىركىننىڭ اكەسىن تانىتار ما ەدى» دەيتىن قاتىباس جاندار دا، «قايىرا شاھادات ايت قىزىپ ءدىن يسلامعا كىرگىزۋ كەرەك» دەيتىن اسا «قايىرىمدى» جاندار دا مولىنان تابىلاتىن شىعار. قايتەرمىز، كىمنەن قورقىپ، كىمنەن قورعالايمىز ەندى؟
كوكىرەگىمدە كوپ جىلداردان بەرى شايقالىپ جۇرگەن بۇل ماسەلەنىڭ دە جارىققا شىعاتىن مەزەتى كەلگەن سەكىلدى. مىنەكەي، سول ءۇشىن دە وسى ماسەلەنى جازباققا بارىنشا نيەتتەنىپ وتىرمىن.
الەم ادەبيەتىندە ادام كۇناسىنىڭ تابيعاتىن تەرەڭ زەردەلەگەن ءبىر جازۋشى بولسا ول دوستوەۆسكي شىعار. ونىڭ شىعارماشىلىعىنداعى سۋ تيگەن قايىستاي شيرىققان شىم-شىتىرىق وقيعالاردىڭ ىشكى اعىسى مەن نەگىزگى فابۋلاسىنىڭ ءبارى دە وسىعان اكەلىپ سايادى. شىنداپ كەلگەندە، جازۋشى وزگەدەن گورى ءوز احۋالىن كوبىرەك بىلەدى عوي. قالامگەردىڭ قورشاعان ورتاسىنا سىيماعان الەمتاپىرىق ءحالىن ايتپاعاندا، ونىڭ جاداۋ تىرلىگى مەن جوقشىلىق عۇمىرىنىڭ ءوزى كوپ دۇنيەنى باسقالاي پريزمادا كورسەتكەنى انىق. سودان شىعار، دوستوەۆسكيدىڭ كەز كەلگەن شىعارماسى ءوز كاتارسيسى. ونداعى كەيىپكەرلەردىڭ دەنى اۆتوردىڭ ءوز ىشكى داۋىسى دەگەنگە سايادى. نەگە ەكەندىگىن قايدام، ونىڭ كوپ كەيىپكەرلەرى كۇنا جاساۋعا بەيىم. قاي كەيىپكەرىن الىپ قاراساڭ دا ايتەۋىر ۇرىنارعا قارا تاپپاي جىنىگىپ وتىرعانى. مىنەكەي، وسى كەيىپكەرلەرى ارقىلى ءبىز كۇنانىڭ قانداي ەكەندىگىن، ول ادامدى نەندەي حالگە تۇسىرەتىنىن باعامدايمىز. جالپى، پەندەنى جاساعان كۇناسى قاسىنان ءبىر ەلى دە قالماي قۋالاپ ءجۇرىپ جازالايدى دەگەن ءبىر ءتامسىل بار. مۇنىڭ راس ەكەندىگىنە ەندى ينەنىڭ جاسۋىنداي دا ەش ءشۇبام جوق. ارينە، سوعان قينالاتىن ءام وكىنەتىن ەت جۇرەك قالعان بولسا. بۇل دۇنيەدە ءوزىن سۇتتەن اق، سۋدان تازامىن دەپ كىم ايتا الادى دەرسىڭ. ادام كۇناعا بەلشەسىنەن باتىپ، سول قياناتى جۇرەگىنە مايداي تيگەننەن كەيىن عانا ءتاۋبا ەتىپ تازارماققا تالپىنىس جاسايدى. كەلىس، كەلىسپەڭىز پەندەنىڭ شىن تابيعاتى وسى. ويتكەنى، نە نارسەنى بولسىن پەندە بالاسى ءوزىنىڭ ءون بويىنان وتكىزىپ ساراپتامايىنشا ەشتەڭەنىڭ دە بايىبىنا بارا المايدى (مىسالى، كىشكەنتاي بالا ءبىر نارسەنى ءبۇلدىرۋ ارقىلى عانا سول ءىستىڭ نارقىنا جەتەتىنى سەكىلدى عوي).
دۇرىس ءتۇسىنىڭىز. بۇل جەردە ءبىز «كۇنا» اتاۋلىنى ءبىر نارسەنى بىلمەك پەن ونىڭ ماعىناسىنا جەتۋ جولىنداعى جاسالعان تالپىنىس رەتىندە عانا قاراستىرىپ وتىرمىز. سەبەبى سول ءۇشىن دە جاسالعان «ساتسىزدىكتىڭ» ءبارى كۇن ەرتەڭ بولعاندا ساتتىلىكتىڭ كەلەسى بەتىنە اينالاۋى بەك مۇمكىن عوي. مەنىڭ ويىمشا، مۇنداي ادامداردىڭ وسى جولداعى «قاتەلىگى» دە قۇداي الدىندا مىڭ ەسە مارتەبەگە يە. نەگە دەيسىز عوي؟ كەي جانداردىڭ بار امالى ءبىر نارسەنى ۇزدىكسىز قايتالاۋ مەن سوعان ءشۇباسىز cەنىپ ءتاۋبا ەتۋ عانا. ساقالى ساپسيعان ەسكى اقىل مەن كونە مورال ولاردىڭ ەڭ نەگىزگى ءتاۋ ەتەر «قاعباسى» دەسەك تە بولادى. مۇنداي جانداردىڭ ايى قاشاندا وڭىنان تۋىپ، قارا باسىنا كەلەر ەش ءقاۋىپ تە بولمايدى. ال، دانىشپانداردىكى بولسا كەرىسىنشە، «قاتەلەسۋ» مەن «اداسۋ». بۇل دا وزىنشە ءبىر عاجايىپ ءمىناجات پا دەيمىز. ويتكەنى ونەرگە شۇكىر مەن ءتاۋبا اتاۋلى دەگەنىڭىز اتىمەن قاس. بۇل ەكەۋى قاي «كەمەڭگەرىڭدى» بولسىن اياعىن كوكتەن كەلتىرىپ، ءتۇبى ءبىر قۇلدىراۋعا اكەلىپ سوقتىرماي قويمايتىن دۇنيە. سونىمەن ونەرپازدىڭ ءبىر نارسەنى بىلمەك ساپارىنداعى ويلاعان ويى مەن شەككەن ازابى، (ءتىپتى قاتەلىگى دە) «عيبادات» پەن «زىكىر» ەسەبىندە دەيمىز. نەگە دەيسىز عوي؟ تەگىندە، سۇيەگى جاسىق، ءناسىلى ءالسىز جاندار قولىنا قالام ۇستاماعانى ابزال ما دەيمىز. مىڭ الەككە سالىنسىن، ءبارىبىر ونداي جانداردىڭ قولىنان ەشتەڭە دە كەلە قويمايدى. سەبەبى، شىن ونەردىڭ جولى قاشان دا باتىلدىق پەن جاڭاشىلدىقتى، جانكەشتىلىك پەن تاۋەكەلدى عانا تالاپ ەتەدى ەمەس پە؟ مىنەكەي، ءبىز دوستوەۆسكيدى وسىنداي قالامگەر دەپ ويلايمىز. ادام پسيحولوگياسىن بەس ساۋساعىنداي بىلگەن مۇنداي مىقتىنى باتىستىڭ كوپ دانىشپاندارى وزىنە ايرىقشا ۇلگى تۇتىپ، ۇستاز ساناعان. ءبۇتىن ءبىر پسيحواناليز عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاعان زيگمۋند فرەيد دوستوەۆسكيدى وزىنە رۋحاني ۇستاز ساناسا، ال ايگىلى ستەفان سۆەيگ ادام اقىلىن توپىراققا تيگەن سوقاداي قوپاراتىن ششەدەۆر ماقالا جازعان. ءبىز اتالعان قوس مىقتىنىڭ ۇلى قالامگەر حاقىنداعى سول ويلارىن وزەك ەتە وتىرىپ، ءوز پىكىرىمىزدى ودان ارمەن ۇستەي تۇسسەك پە دەيمىز. مانا ءسوز باسىندا ۇشىعىن شىعارىپ وتكەنىمىزدەي، دوستوەۆسكيدىڭ كەز كەلگەن كەيىپكەرى كۇنا مەن بەينەتكە بەيىم. بۇل تۋرالى ستەفان سۆەيگ بىلاي دەيدى: «...دوستوەۆسكيگە ءوز كەيىپكەرلەرى ازاپ شەگىپ جۇرگەندە عانا ۇنايدى. ...باسقالار باقىتتىڭ راحات سەزىمىنە بولەنسە، بۇل ادامدار كەرىسىنشە، اۋرۋدان جانە ازاپتان راحات تابادى. ازاپ شەگۋ – ولاردىڭ بار باقىتى. ولار سول ازاپتان تىستەنىپ ەش ايىرىلمايدى. ونى ءوز كەۋدەلەرىمەن جىلىتىپ، الاقاندارىمەن ايالاپ، بار جان دۇنيەسىمەن ەرەكشە جاقسى كورەدى». سۆەيگ بۇل قالامگەردىڭ بارلىق شىعارماسىن ىشەگىنىڭ قىرىندىسىنا دەيىن ءجىتى بىلەدى دەسەك ەش اسىلىق ايتقاندىعىمىز ەمەس. ولار نەلىكتەن ازاپتى جولدى تاڭدادى؟. الدە ونىڭ ءبىز بىلمەيتىن بەيمالىم ءبىر قۇپياسى بار ما؟ سىنشى مۇنىڭ جاۋابىن كىسىنىڭ ءوز پايىمىنا قالدىرادى. ادامنىڭ ءوز اياعىمەن اداسىپ، اقىلىمەن تانىعان قاتەلىگىنىڭ ءبارىن دە اقتاپ الۋعا تىرىسادى. «...كىم ازاپتى كوپ شەگەتىن بولسا، سول ازاپ ونى باۋىرمال ەتەدى. ءسويتىپ قانا ول ادام ءوزىن تانىپ، ءوزىن تازارتا الادى» دەيدى. ارينە، بۇل جەردەگى قولدانىلىپ تۇرعان «ازاپ» ءسوزى مۇلدە باسقا ماعىناعا يە. ابايعا دا «ات كوتەرمەس ءمىنىم بار» يا بولماسا «جۇرەگىمە قاراسام ينەدەيىن تازا ەمەستى» ايت قىزىپ تۇرعان دا وسى ىشكى «ازابى» ەمەس پە؟
ءبىز كوپ نارسەنى سىرتىنا عانا قاراپ، تىم كەلتە پايىم جاساپ جاتامىز عوي. راس، ادامدى كۇناسى قۋالاپ ءجۇرىپ جازالايدى دەدىك. سوندىقتان شىعار فرەيدتىڭ ايتۋىنشا، ادام ءوز كۇناسىنان ارىلۋ ءۇشىن قۇمار ويىن مەن ىشىمدىككە سالىنادى. ءسويتىپ ول ىشىلگەن اراقتى ەمەس، ەڭ اۋەلى ادامگەرشىلىكتى اقتايدى. ال، ءبىز باياعىدا-اق بىتتىگە بالاپ، سىرتىنان ءباتۋا شىعارىپ قويعان سول «ادامىمىز» ءسىز بەن بىزگە قاراعاندا الدەقايدا كىسىلىكتى، الدەقايدا قۇدايشىل جان بولۋى بەك مۇمكىن عوي. ايگىلى سۋرەتشى ۆان گوگتىڭ «كەمشىلىكسىز بولىپ كورىنۋگە تالپىنعان جاندار سول «كەمەڭگەر» بولىپ كورىنۋگە تىرىسقان دەرتىنەن ءتۇبى ءبىر ازاپ تارتادى» دەگەنى دە وسى ويىمىزدىڭ تۇزدىعى سەكىلدى. كەز كەلگەن تۋىندىعا اركىمنىڭ ءار ءتۇرلى پريزمادا قارايتىنى انىق قوي. بىرەۋگە وقيعا جەلىسىندەگى شيەلەنىستەر ۇناسا، ەندى بىرەۋىنە شىعارمانىڭ قالاي اياقتالعانى قىزىق دەگەن سەكىلدى عوي. ال فرەيد بولسا، دوستوەۆسكي شىعارماشىلىعىنا مۇنداي كريتەريلەرمەن ەمەس، تازا پسيحولوگيالىق ورەدە قاراپ، «اعايىندى كارامازوۆتاعى كەيىپكەرلەر دوستوەۆسكيدىڭ ءوز پسيحيكاسى دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن. ءسويتىپ ول «دوستوەۆسكي جانە اكە ءولتىرۋ» دەپ عاجايىپ ماقالا جازعان. وسى ەڭبەگىندە فرەيد ادامنىڭ توبە قۇيقاسىن شىمىرلاتاتىن مىناداي ءبىر دەرەك كەلتىرەدى. «دوستوەۆسكيدىڭ ون سەگىز جاسىندا باسىنان وتكىزگەن اۋىر سوققىسى (ياعني اكە ءولىمى) ونىڭ بەيساناسىنا ۇلكەن جاراقات سالعان.
«اعايىندى كارامازوۆتارداعى» اكە ءولتىرۋ مەن دوستاەۆسكيدىڭ ءوز اكەسىنىڭ تاعدىرىنداعى ۇقساستىقتار ونىڭ تالاي مارتە بيوگرافتارىنىڭ كوزىنە تۇسكەن» دەيدى. ايتسا ايتقانداي-اق، اتالعان رومانداعى «اكە بولساڭدار، بالالارىڭدى ەش رەنجىتپەڭدەر... ...ايتپەسە ءبىز بالالارىمىزدىڭ اكەلەرى ەمەس، دۇشپاندارى بولامىز. ...ەگەر بالالارىمىز بىزدەن كورگەنىن ىستەسە، ولاردىڭ كىناسى نە؟ ...مەن ونى نە نە ءۇشىن ءسۇيۋىم كەرەك، مەنى تۋدىرىپ سوسىن ءومىر بويى جەك كورگەنى ءۇشىن ءسۇيۋىم كەرەك پە؟» دەگەن سەكىلدى سويلەمدەر ونىڭ ءوز وزىنە قويعان ىشكى سۇراعى سەكىلدى.
بالا مۇرتى ەندى عانا تەبىندەگەن بوزبالا فەدور ونداي احۋالعا قالاي ءتۇستى، ارينە، ءبىز ونى ەش بىلە المايمىز (جالپى ءبىزدىڭ ەڭ ۇلكەن قاتەلىگىمىز ەش نارسەنىڭ بايىبىنا جەتىپ، نارقىنا بويلاماي جاتىپ ءباتۋا شىعارا بەرەتىنىمىز عوي). عالىمنىڭ پىكىرىنە سەنسەك، دۇنيەدەگى بۋمەرانگ زاڭدىلىعى مەن ويدىڭ زاتتانۋى دەگەننىڭ ءبارى دە راس نارسە. دوستوەۆسكيدىڭ ەپيلەپسيا دەرتىنە شالدىعىپ، ودان ءومىرباقي ۇرەيلەنىپ وتكەندىگى قالامگەر ومىربايانىمەن تانىس ەستى وقىرماننىڭ بارىنە بەلگىلى جاعداي عوي. مىنەكەي، وسىنىڭ نەدەن تاعان تارتقاندىعىن زەردەلەگەن عالىم بۇل اۋرۋدىڭ سەبەبىن بىلايشا انىقتايدى. «...يستەريالىق تالما ونىڭ اكەسىنە ءولىم تىلەگەنى ءۇشىن بەرىلگەن جازا. ...ول از دەسەڭىز، ءقازىر ونى اكەسىنىڭ ءوزى جەگىدەي جەپ، كۇن سايىن ءولتىرىپ جاتىر» دەيدى. كوردىڭىز بە، بەيسانادا ورنىعىپ العان كۇنا مەن ۇرەي اتاۋلىنىڭ قانداي كۇردەلى ەكەندىگىن.
فرەيد وسى ماقالاسىندا ءبىز ويلاماعان تاعى ءبىر تۇسىنىكتى ىسكە قوسادى: «قىلمىسقا يتەرمەلەيتىن سەبەپتى انىقتاۋ كوپ ۋاقىتىمىزدى الا قويماس. ولاردىڭ مىناداي ەكى ءتۇرلى سيپاتى بار. ءبىرى ءوزىن شەكسىز سۇيەتىندەر بولسا، ەكىنشىسى دەسترۋكتيۆتى ۇردىسكە دۋشار بولعاندار»، – دەيدى. عالىمنىڭ بۇل جەردەگى قولدانىپ تۇرعان ءبىرىنشى سيپاتتاعى ءسوزى تۇسىنىكتى بولار دەگەن ويدامىز. ءسوزسىز، ءوزىن شەكسىز سۇيەتىن «ادامدار» لاڭىنان قارا جەر ءۇستى قانشاما قان-قاساپتى باسىنان كەشىردى عوي. پەندەنىڭ ءوزىن شەكسىز ءسۇيۋى كۇللى كۇنا اتاۋلىنىڭ نەگىزگى وشاعى دەسەك تە بولاتىنداي. وسى ۇعىم فرانسۋز ويشىلى بلەز پاسكالدىڭ «ومىردە ادام بالاسى مىناداي ەكى توپقا بولىنەدى. وزدەرىن تاقۋا سانايتىن كۇناھارلار مەن وزدەرىن كۇناھار سانايتىن تاقۋالاردان تۇرادى» دەگەن الاپات ءسوزىن ەرىكسىز ەسىڭە سالادى. ال، ەكىنشى سيپاتتاعى «دەسترۋكتيۆتى» ءسوزى عىلىمدا «قيراتۋ» مەن «ءبۇلدىرۋ» ۇعىمدارىن بىلدىرەدى. دوستوەۆسكيدىڭ بۇكىل بولمىسى مەن ىس-ارەكەتى وسى ەكىنشى ۇعىمعا كەلەدى (ارينە، مۇنى ءبىز جاقسى ماعىناسىندا ايتىپ وتىرمىز). وسىدان شىعار ونىڭ بۇكىل كەيىپكەرلەرى ءبىر نارسەنىڭ تۇبىنە جەتۋگە، ءارى مورال اتاۋلىعا جان دۇنيەسىمەن ورە تۇرەگەلىپ قارسى بولاتىنى. بۇل جەردە فرەيدتىڭ پىكىرى دە «ءبىز ونى كۇناعا باتۋ ارقىلى عانا ادامگەرشىلىككە جەتكەن جانداردىڭ ساناتىنا قوسامىز» دەگەن سۆەيگتىڭ ايتقانىمەن ءبىر جەردە توعىسادى.
وسى ويماقتاي عانا ويدان مىناداي ءتۇيىن شىعارۋىمىزعا بولادى. ەندەشە، ەڭ تازا ادامدار ەش قاتەلىكتەن قورىقپايتىن جاندار ەكەن. ادام كۇنادان ءداستۇرلى ( ابدەن اۋىز ۇيرەنگەن) شۇكىر مەن ءتاۋبا ارقىلى ەمەس تەك قاتەلەسۋ مەن وكىنۋ ارقىلى عانا تازارا الادى.
ەسكى كوزقاراس اعىسىنا قارسى كەلگەن قاي مىقتىنىڭ بولماسىن وسى جولدا شالىس باسقان قاتەلىكتەرىنىڭ ءبارى دە ونى قۇدايمەن بايلانىستىرىپ تۇرعان بەينەبىر «جاينامازى» ىسپەتتى...
كەرىسىنشە، ەشتەڭە ىستەمەيتىندەر مەن ەش شەڭبەردەن شىققىسى كەلمەيتىن قورتىقتاردان قورىققان دۇرىس.
نەگىزى ناعىز بارىپ تۇرعان كۇناھارلار مەن شىن پارازيتتەر وسىلار دەپ قورىتىندى شىعارۋىمىزعا دا بولادى...
ماعجان مەن ءماشھۇر-جۇسىپ شىعارماسىنداعى كۇنا ماسەلەسى
حوش... ەندى ءوزىمىزدىڭ ءتول تۇسىنىگىمىزگە ورالىپ، وسى ۇعىمدار جايىندا ءبىرقادار ءسوز سۋىرتپاقتاپ كورسەك. ارينە، بۇل تاقىرىپتى تۇبىنە دەيىن قاۋزاپ شەت-شەگىنە دەيىن جەتكىزە الماسىمىز انىق. تەك دەرەگى حاتقا تۇسكەن تومەندەگى جازبالار نەگىزىندە عانا ءوز ءسوزىمىزدى وربىتسەك پە دەيمىز.
زادى، قالامگەر اتاۋلىنىڭ ايەلدى تانۋعا دەگەن ارەكەتى الەمدى بىلمەككە دەگەن تالپىنىسى سەكىلدى. وسى جاعىنان كەلگەندە XX عاسىردىڭ باسىندا جازىلعان م. جۇماباەۆتىڭ «شولپاننىڭ كۇناسى» اتتى اڭگىمەسىنىڭ ءباسى قاشاندا بيىك. بالا ءۇشىن باسىن قۇرباندىققا تىككەن جاردىڭ عۇمىرى ءسوز بولعان بۇل تۋىندىنىڭ نەگىزگى ايتپاعى ادامنىڭ ءوز ىشكى ەركىندىگى.
قايىرا ەستەرىڭىزگە سالايىن، شىعارمانىڭ قىسقاشا عانا وقيعا سورابى مىناداي: اڭگىمەنىڭ باستى كەيىپكەرى بولعان شولپان قۇداي القاپ ءوز تەڭىنە قوسىلدى. بالكىم، جاستىقتىڭ العاشقى الاۋگەر شاعىنان با ەكەن ەڭ اۋەلى اسىل جار، كۇيەۋى سارسەمبايدىڭ ءوزىن بالادان قىزعانادى. ءسويتىپ، بويىما بالا بىتپەسە ەكەن دەپ جاراتقاننان تىلەك تىلەيدى. ال دەگەندە وسىلاي بولعان البىرت ءتان ەندى ىستىعى باسىلا كەلە باسقالاي باعدارعا اۋىسادى. ەندىگى دۇعاسى «جاراتقانىم، تەك ءبىر شيكى ەتتى كوزىمە كورسەتسەڭ» عانا بولادى. ءبىراق بۇل تىلەگى ەش قابىل بولماعان شولپان كوپ سارساڭعا تۇسەدى. وسىلاي اي اۋناپ، جىلدار جىلجيدى. مۇنىڭ تۇپكى سەبەبىن تەكتەگەن شولپان كىنانىڭ كۇيەۋى سارسەنبايدان ەكەندىگىن تۇسىنەدى. بالاعا دەگەن ىشكى سارىعى ءبىر باسىلماعان شولپان تومەندەگىدەي ۇيعارىمعا كەلەدى. وسى جەرىنە كەلگەندە ماعجان بىلاي دەپ جازادى. «ءسوز جوق، سارسەنباي – بەدەۋ. سوندىقتان بالا جوق. بالا جوق بولعان سوڭ، مەن باقىتسىز... مەن باقىتسىز بولعاندا سارسەنباي باقىتتى ما؟ ...ەندەشە، وسى باتىپ بارا جاتقان ءومىر كەمەسىن باقىت جارىنا كىم سۇيرەپ شىعارا الادى؟ تەڭىزدەن تەرەڭ، تاۋدان زور كۇنا قىلىپ بولسا دا، ول بالا تابۋعا مىندەتتى. ىزگى تىلەك ءۇشىن ىستەلگەن كۇنانى جاساعان كەشپەس پە ەكەن؟ قۇدانىڭ راقمەتى مول، ول كەشەدى. ءتاڭىر كەشەر-اۋ، ءبىراق ادام كەشەر مە؟» دەپ ۇستارا جۇزىندەي قىلپىلداعان وتكىر سۇراق قويادى. نەدە بولسا وسى ويىنا تاستاي بەكىگەن شولپان اقىرى ويناس قىلادى. كىممەن دەيسىز عوي؟ قازاقتىڭ قان مەن تەك قاعيداسىنا سۇيەنىپ، جاقسى اتانىڭ بالاسى اتانعان جاس ازىمبايمەن ەتەك جاناستىرادى. ارينە، كوپ ۇزاماي ءازىمبايدان بويىنا بالا بىتەدى. جاماندىق اتاۋلى جەردە جاتۋشى ما ەدى. بۇل ءىسى ايداي ايپارا بولعان شولپاندى كۇيەۋى سارسەنباي اشۋ ۇستىندە اجالعا قيادى.
مىنە، وقيعانىڭ سىعىمداپ ايتقانداعى ۇزىن-ىرعاسى وسى. بۇل جەردە ءبىز ءماتىندى تالداماس بۇرىن، مىنا ءبىر ماسەلەلەردىڭ دە ءوزارا ءمانىن اشالاپ الساق پا دەيمىز. نە دەسەك تە بۇل وقيعاعا ەڭ اۋەلى سارسەنبايدىڭ بەلسىزدىگى كىنالى بولىپ وتىر عوي. ادامنىڭ جالپى جاراتىلىسى قىزىق. پەندە بالاسى ءوز قولىنان كەلمەس دۇنيەنى عانا اللا تاعالادان سۇرايدى.
«باسى اۋىرماعاننىڭ قۇدايمەن ءىسى جوق» ۇعىمى دا وسى ويىمىزعا كەلىڭكىرەيتىن سەكىلدى. ەندى بىلاي دەيىك. سول كۇن-تۇنى جالبارىنىپ جاساعان پەندەنىڭ تىلەگىن جاراتقان يە ەش قابىل ەتپەسە شە؟ سوندا قالاي بولادى؟
مىنەكەي، شولپاننىڭ ەش قورىقپاستان كۇناعا بارىپ وتىرعانى دا وسى ەمەس پە؟ بۇل جەردەگى ماعجاننىڭ ايتپاعى تىپتەن باسقا.
اۋەلى، «...بالا بولۋدىڭ كىلتى كوكتە ەمەس، ادامنىڭ وزىندە شىعار» دەپ ساۋال قويعان اۆتور «...كۇنا كۇنا بولىپ قالعان جوق، كۇنا ساۋاپقا اينالدى» دەپ قورىتىندى شىعارادى. جارايدى، بۇل ەندى كەشەگى جاعداي دەيىك. ال، قازىردە مۇنداي تۇسىنىكتى قۇپ كورىپ قابىلداي قويۋ دا ەكىتالاي. سەبەبى، ءعارىپ جاننىڭ باسىنا ورناعان «قيامەت» پەن سوردىڭ بىزگە ەشقانداي دا قاتىسى جوق. ويتكەنى ءبىز بارىپ تۇرعان ەگويستىڭ ناعىز ءوزى ەمەسپىز بە. ءبىر دانىشپاننىڭ ايتاتىنى بار عوي. «اۋرۋ جاننىڭ احۋالى ايتپاساق تا تۇسىنىكتى. ءبىراق، سول اۋرۋدى تۇسىنە الماعان ادام ودان دا بەتەر اۋرۋ» دەيتىن ەدى عوي. وسى دانىشپاننىڭ ءدال قويعان دياگنوزى بۇگىنى ءسىز بەن بىزگە كوپ كەلىڭكىرەيتىن سەكىلدى.
راس، اڭگىمەدەگى قاندى وقيعانىڭ ورىن الۋى شولپاننىڭ كۇيەۋىنەن بولدى. سول ءۇشىن دە اسىل جار جار توسەگىن بىلعادى ەمەس پە. نە دەسەكتە شولپاننىڭ بۇل جاساعان كۇناسىنىڭ «جازاسى» تەك جاراتقان يەسىنە عانا ءمالىم. وسىنى ويلاي كەلە ءبىز مىناداي قورىتىندىعا كەلەمىز.
جالپى قىلمىس اتاۋلى تەك ادام مەن ادام اراسىنداعى ماسەلە بولسا، ال كۇنا – اللا مەن ادام اراسىنداعى ەكەۋارا ماسەلە. بۇعان ەندى ءۇشىنشى بىرەۋدىڭ ەش ارالاسا المايتىنىن كورەمىز (ايتالىق قۇنانباي قودار مەن قامقانى ولتىرگەنمەن ادامنىڭ اعاتتىعى مەن «كىناسىن» ەش ولتىرە العان جوق قوي).
ءبىز ادام رەتىندە اللانىڭ اۋماعىنا ءجيى-جيى قول سۇعىپ، ءتىپتى ونىڭ اتىنان بۇيرىق پەن پارمەندى ءوز اتىمىزدان جۇرگىزگىمىز كەلەدى. مىنەكەي، بار قاسىرەتىمىز بەن سورىمىز دا وسى.
ال جاراتقان يەنىڭ ءوزى ادام تاڭداۋىنىڭ اۋماعىنان تىس. سونىمەن قايىرا ايتايىق، اللانىڭ ىسىنە ادامنىڭ ارالاسپاعانى ءجون. مىنەكەي، ماعجاننىڭ دا بارىنشا اڭداتپاق يشاراسىنىڭ تاعانى وسى. اياعىن شالىس باسقان بەيباق پەندەسىن ۇلى جاراتۋشى كەشە مە، جوق الدە كەشپەي مە، مۇنىڭ جاۋابى تومەندەگى قازاقتىڭ ءبىر-اق اۋىز قارا ولەڭىنىڭ ءون بويىندا تۇر.
«اق ءسۇت ەمدىك انادان پىسكەن ەمەس،
تەرسەك، تاۋدان كۇنامىز كىشكەنە ەمەس.
تاعى دا تاۋداي كۇنا جاساساق تا،
كەشەم دەسە قۇدايعا ەشتەڭە ەمەس».
وسى جەردە شولپان قانداي قاعيدانىڭ قيسىنىنا سۇيەنىپ، ءپارۋانا كوبەلەكتەي وتقا ءتۇستى دەگەن ساۋالدىڭ دا توبە كورسەتپەي قويمايتىنى راس. قازاقتىڭ ەسكى سوزدە دەرەگى قالعان وسىنداي وقيعالار لەگىنە ۇڭىلسەك، بۇل جەردە شولپاننىڭ دا بۇرىنعىلار قابىلداعان شەشىمنەن تىس كەتپەگەنىن كورەمىز.
اقىرى ءسوز ورايى كەلگەن ەكەن، ەندەشە ءماشھۇر-جۇسىپتىڭ ءبىر دەرەگىن وسى جەردە كەلتىرە كەتەيىن. ماشەكەڭ كەلتىرگەن سول دەرەكتىڭ قىسقاشا عانا مازمۇنى مىناعان سايادى. بىردە دوڭگەلەك داۋلەتى بار شاڭىراققا ايتۋلى بي كەلىپ تۇسەدى. ءۇي يەسى اۋىزىنان ءسوزى، يىعىنان ءبوزى تۇسكەن نارقى ناشار بىرەۋ بولسا، ايەلى كەرىسىنشە ماڭدايى جارقىراعان كەلىستى ادام ەكەن دەيدى. كۇيەۋىن الدەبىر ءبىر شارۋاعا يەك قاعىپ جۇمساپ جىبەرگەن ايەلى شاي قامىنا كىرىسەدى عوي. وسى ساتتە بوساعادا سالۋلى جاتقان سىرماق ۇستىندە ءۇش بالا ويناپ وتىرادى ەكەن. ەكەۋى جاڭا عانا ءوز كوزى كورگەن، جۇپىنى اكەدەن ەش اۋماعان بولسا، ءۇشىنشىسى سويى بولەك، ەرەكشە ءبىر جاراتىلىس ەكەن دەيدى. جىنتىك جاننان مۇنداي دەگداردىڭ جارالماسىن سەزگەن، كوپتى كورگەن كەمەڭگەر بي ءسوز اراسىندا سىنالاپ وسىنى يشارا قىلادى عوي. استارلى ءسوزدىڭ نارقىنا جەتىك اقىلدى ايەل سوندا بىلاي دەپ ءۇن قاتقان ەكەن: «ە، بيەكە ونى نەسىن ءسوز قىلاسىز؟ بۇل دۇنيەگە كىم ماڭگى تۇراقتار دەرسىز. انا ەكى جاماندى اسىراۋ ءۇشىن دە ءبىر جاقسىنى ونەر قىلىپ تۋىپ الدىم ەمەس پە؟» دەگەن ەكەن. ءدال وسى مەنزەلدەس دۇنيەنى ءماشھۇردىڭ «اكەسى باسقا ادامدار تۋرالى» تاقىرىبىمەن جازىلعان وزگە دە جازباسىنان كەزدەستىرۋىمىزگە بولادى. جالپى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ پارمەنىمەن ەل اۋزىنداعى ەسكى جادىگەرلەردى جيناپ، حاتقا تۇسىرگەن وسى قاريانىڭ ۇشان تەڭىز ەڭبەگى، نارقىنا جەتەر جان بولسا ۇلاناسىر قازىناعا پار.
ەندى وسىنداي ءبىر لەپەس ايگىلى ءاليحان بوكەيحاننىڭ دا تاعدىر تالەيىنە تيەسىلى. الەكەڭ جارىقتىق ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتتەرىندە ەكسپەديسيا جۇمىسىمەن ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىنە كەلگەن عوي. جىك-جاپار بولعان جۇرت ارنايى اقبوز ءۇي تىگىپ، اقسارباس شالىپتى. مەجەلى ۋاقىت ءبىتىپ، وڭاشا قالعان ءساتتىڭ بىرىندە قاريالاردىڭ ءبىرى بىلاي دەپ ءسوز الىپتى. «ءيا، حان يەم، وزىڭىزگە ايتار داتىمىز بار ەدى. ءبىراق سول داتتى ايتۋعا ءداتىمىزدىڭ ەش جەتپەي وتىرعانى» دەپتى.
حان سوزىنە انتەك قىزارعان الەكەڭ «مەن ەشقانداي دا حان ەمەسپىن عوي، ءبىراق داتىڭىزدى ايتۋعا رۇحسات» دەپ يشارا قىلىپتى.
سوندا ءبىر قاريا ءبۇي دەپ سۇڭقىلداي جونەلىپتى.
«مىنا دۇنيە ويران بولماي ورنىندا تۇرسا، قاراشا حالىققا ءسىز پانا بولماعاندا كىم پانا بولادى. وعان ايلا شارعىڭىزدا كەڭىنەن جەتەدى عوي. اتا سالتىمىزدا قاندى ۇرىستان قالجىراپ شىققان باتىردىڭ بەتى بەرى قارامايتىنىن بىلسە، ەگەي ەردەن كوز قالسىن دەپ بىرەۋگە قوساتىن جورالعى ساقتالعانىن وزىڭىزدە جاقسى بىلەسىز عوي (بۇرىنعى بوزداقتاردان قالعان مۇنداي ورنەكتىڭ كەيىن كەلە سال-سەرىلەرگە ءسىڭىستى بولعاندىعىن كەزىندە سىنشى، تالاسبەك اسەمقۇلوۆ تا ءبىر ماقالاسىندا كەڭىنەن جازعان-تۇعىن).
قالاي دەسەك تە ءبىر ءوزىڭىز عانا جاپادان-جالعىز جاۋ ورتاسىندا ءجۇرسىز ەمەس پە؟! ەندى ەلگە ءدام بۇيىرىپ كەلەسىز بە، جوق الدە كەلمەيسىز بە، بۇل ءبىر قۇدايعا عانا ءمالىم دۇنيە. وسىنى ميلاي كەلە مىنا ءبىز وزىڭىزدەي يگى جاقسىدان ءبىر نىشان قالسىن دەپ، قۇنارلى قۇرساقتان شىققان ءبىر قالقانى وزىڭىزگە لايىق كورىپ وتىرمىز» دەگەن ەكەن. الەكەڭ سوندا ءبىرشاما ويلانىپ وتىرىپ «مەن بۇل جەرگە ونداي شارۋامەن ەش كەلگەنىم جوق قوي. دەسەكتە، كولدەي كوڭىلدەرىڭىز بەن اقجارما قۇرمەتتەرىڭىزگە العىستان باسقا ايتارىم جوق» دەپ اقساقالداردىڭ بۇل تىلەگىن وڭ الماعان ەكەن.
مىنەكەي، بولعان وقيعانىڭ ەل اۋىزىندا قالعان دەرەگى وسى عانا.
راس، كەسىمدى كۇن كەلگەندە دوڭگەلەك دۇنيەدەن ءسىز بەن ءبىزدىڭ دە جوڭكىلىپ، جونەپ بەرەرمىز انىق. ءبىراق ايتىڭىزشى، ارتىمىزدا قالعان مۇنداي ەستەلىكتەردىڭ جوعالۋى ەش مۇمكىن بە؟ وسىنى وقىعاندا كوزتوستاعىم شوپىلدەپ جاسقا تولدى. بالكىم، بۇل جەردە بوكەيحانوۆتىڭ ۇستانىمى اعىلشىنداردىڭ دجەنتەلمەندىك مارتتىگىمەن پارا-پار بولعانىمەنەن، اقساقالداردىكى ەندى كورەگەندىك پەن كەمەڭگەرلىكتىڭ ناعىز ۇلگىسى عوي. نە دەسەك تە ەكى بيىكتىك ولشەمىندە پايىمدالعان بۇل مىسالعا بىردەڭە دەپ ءسوز قوسارلاۋ دا قيىن.
ەڭ قىزىعى، الەۋمەتتىك جەلىدە ەكى داي توپقا ءبولىنىپ، وسى لەپەستىڭ تۋ-تالاقايىن شىعارعان ءبازبىر ءدىن باۋىرلاردىڭ ءومىردىڭ قاراپايىم عانا ءوز شىندىعىنان تۋعان مۇنداي ءجون-جورالعىلاردى ءتىپتى دە تۇسىنگىلەرى كەلمەيتىندىگىنە كادىمگىدەي پۇشايمان بولدىم. قاريالاردىڭ بۇل پايىمىن فەودوليزمنىڭ كەرتارتپا سارقىنشاعى سانايتىن، سونداي-اق ىرىگەن سۇتتەي ب ۇلىنگەن بۇگىنگى قازاقى تانىم مەن تاريحي تاجىريبەنى ەش مويىنداعىسى كەلمەيتىن ءمۇساپىر تۇسىنىكتەن شوشىدىم.
وسى جەردە زامانا اعىسىن الىستان شولعان قاريالاردىڭ بۇل ۇسىنىسى قىپ- قىزىل كۇنا ما سوندا!؟ اقساقالداردىڭ العىر كوڭىلى انىققا شىقتى عوي.
قالاي دەسەكتە قازىرگى رەالدى ومىرىمىزدە ءاليحانداي دەگداردىڭ ورىسقا وتالعان ۇرپاعىن ايتپاعاندا، ونىڭ ءبىر ءزاۋزاتىن كوزىمىزگە باسۋعا زار بولىپ وتىرعانىمىز دا شىن عوي ەندى...
قاۋزاپ وتىرعان ماسەلەمىز كۇناعا قاتىستى بولعاندىقتان وسى جەردە ماشەكەڭنىڭ مىنا ءبىر دۇنيەسىنە دە ايال قىلماسقا ەش امالىم بولماي وتىر.
«...الامىن كەيبىرەۋدى مەن جامباسقا،
سەرت قىلدىم بۇل تىرلىكتە ءبىر تالماسقا.
بىلسەم دە كۇنا ەكەنىن سوقتىعامىن،
اللانىڭ راحماتىنان قۇر قالماسقا!
قاراعان كوز بەكەرگە قارامايدى.
شيكى ىشكەن اس بويىڭا تارامايدى.
باتىپ كۇنا قىلا الماس جۇرەكسىزدەر
قورقىپ، تاۋبە قىلۋعا جارامايدى».
بۇل سوندا قالاي بولعانى؟ كوز تىرىسىندە-اق ءيسى قازاققا اۋليە اتىمەن داڭقى شىققان، كىنا مەن كۇنا اتاۋلىدان ات تونىن الا قاشاتىن ءبىر ادام بولسا، ول وسى ماشەكەڭ ەدى عوي.
مويىنداۋعا ءماجبۇرمىن. ءبىزدىڭ مانادان بەرى قاعاز شيمايلاپ، وقىرمانعا ەجىكتەپ تۇسىندىرە الماي وتىرعانىمىز دا وسى ەكى-اق شۋماق ولەڭنىڭ نەگىزگى يدەياسى عوي. جوعارىداعى شولپاننىڭ بار تاڭداۋى دا ادام بالاسىنىڭ ءوز ىشكى ەركىندىك ماسەلەسى ەمەس پە!؟
ەڭ سوراقىسى، وسى ەركىندىك اتاۋلىنى ءبىز بارىپ تۇرعان ازعىندىق پەن كۇنا، ال اناۋ اقساقالدار بويىنداعى كورەگەندىك پەن دانالىقتى كەرتارتپالىق دەپ قابىلداۋىمىزدا بولىپ وتىر عوي.
اشالاي بىلگەن ادامعا اڭگىمە توركىنى تىپتەن باسقادا جاتىر.
كونە تۇسىنىك پەن ەسكى كوزقاراس اعىسىنا قارسى كەلۋشى مەن ونى بۇزۋشىنىڭ تۇپتەپ كەلگەندە كورەتىنى شولپاننىڭ تاعدىرى عوي.
مەيلى، قانشاما جىلدار جىلجىپ، داۋىرلەر اۋىسسىن ءبارىبىر، كورەر كورەشەگى مەن تاتاتىن كەرمەگى وسى.
ەندى مىنانى ايتايىن. ەركىن وي مەن اۆتونومدى سانا اعىسى تۋرالى كوپ ايتاتىن مىنا مەن پاقىرىڭىزدىڭ ءوزى جەمە-جەمگە كەلگەندە تىم قورقاق ەكەندىگىمدى ءتۇسىندىم. جالعان تاۋەلسىزدىك ىشىندەگى بولمىسىمنىڭ ناعىز حوموسوۆەتيكۋس (سابەت ادامى) يدەولوگياسى مەن ستەرەوتيپتەر شارباعىمەن قورشالعان اباقتى ىشىندە ەكەندىگىن ۇقتىم. اقىرى اجالمەن اياقتالسا دا كەشەگى شولپان مەن مۇنداعى كەيىپكەرلەردىڭ شىن تاۋەكەلى مەن ەركىندىگى بۇگىنگى «تاۋەلسىز» مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان مەن پاقىردىڭ ميىنا دا كىرىپ شىقپايتىنىنداي دەڭگەيدە ەكەندىگىن ءتۇسىندىم. ول - ول ما، ىلكى قازاق بويىنداعى مۇنداي ەركىندىك پەن تاۋەكەلدى كۇنا مەن اداسقاندىق دەپ باعالايتىن ءوز بەيشارا تۇسىنىگىممەن بەتتەستىم. ولىمنەن قورقۋىم ءومىردى تانىماعانىمدى، شىن اقيقات جولىندا قۇرباندىققا بارا الماعانىمنىڭ ءوزى ەركىن ادام ولشەمىندە ەمەس ەكەنىمدى تولىققاندى دالەلدەپ بەردى. مۇنى مويىنداپ وتىرعانىم ءاۋ باستا ماقالا بارىسىندا حاتقا ءتۇسىپ، كەيىن ءوزىمنىڭ ىشكى ۇرەيىمنەن بولىپ قايىرا سىزىلىپ تاستالعان پىكىرلەرىمنىڭ دە كوپ بولعاندىعىن ەش جاسىرعىم كەلمەيدى.
سونىمەن ايتقانىمنان گورى ايتا الماعانىم كوپ وسىناۋ جارتىكەش جازبامدى دا وسى جەرىنەن دوڭگەلەندىرگىم كەلەدى.
مىنەكەي، ءسوز سوڭىنا دا جىلىستاي، جاقىنداپ قالعان سەكىلدىمىز. قالاي دەسەك تە اڭگىمە جەلىسى ايەلگە قاتىستى بولعاندىقتان مىنا دۇنيەلەردى دە قوسارلاي ايتا كەتۋگە شىن پەيىلدىمىن.
راس، قازاقتى بىرەسە قىزىل، بىرەسە اق تۇسكە بوياعان كەشەگى سوۆەتتىك فورماسيا كوپ ولشەمدەر مەن وزگەرىستەرگە ءتۇسىردى. سودان قالعان سانا سىرقاتىنان با ەكەن، ءبىزدىڭ وسى ايەلگە كەلگەندە ادىلەت تارازىمىزدىڭ كوپ قۇبىلا بەرەتىنى دە شىن. ءسوزىمىز دايەكتى بولۋ ءۇشىن بىر-ەكى شىمشىم مىسال كەلتىرە كەتەيىن.
ارينە، قۇداي ساقتاسىن دەيىك. مىسالى، العان جارىمىز بالا تابۋعا جارامسىز بولدى دەلىك. ەركەك دەگەن ەرەكشە ستاتۋسىمىز بار بۇل بىزدەي «سوكرالد» جاندار ءۇشىن سونشالىقتى باس اۋىرتا قويار ماسەلە ەمەس. قايىرا قاتىن الۋىمىزعا ءوز ءليميتىمىز بار.
ال، ايەلدەر شە؟..
بىزگە كەيدە اق نەكەنى بەلىنەن باسىپ، ازداپ جەلدەپ الۋعا دا بولادى. بۇل ەندى نە دەسەڭىز دە بۇرىنعى سال-سەرىلىكتىڭ جازىلماعان ءوز زاڭى عوي.
ال، ايەلدەر شە؟..
اۋماعان جاراتىلىسى، اقىلى مەن اڭسارى ءبىر جان جارىمىز وستىسە كەشىرە الار ما ەدىك. باسقاسىن جىپكە تىزبەگەندە وسى ەكى-اق ماسەلەدەن قانداي تەپە-تەڭ ستاتۋس پەن شىن قۇدايشىلىقتى كورىپ وتىرسىز.
بۇل مىڭ جەردەن مويىنداماساق تا «ەركەك» ساناسىندا پاتريارحات ستاتۋسىندا سالتانات قۇرعان سوم تۇسىنىكتەر عوي. بالكىم، بۇل تۇسىنىكتەردىڭ دە ۇستىنەن قاراپ، ۇلكەن تۇزەتۋ جاسار تانىم مەن مادەنيەتتىڭ ءوز كەزەگى كەلەر.
ول ۇعىم ەرتەڭ، ەرتەڭ بولماسا دا بۇرسۇگۇنى ءبارىبىر ورنىقپاي قويمايتىن دۇنيە دەيمىز. سەبەبى، ادامزات ار مەن ۇياتىن ەر مەن ايەل دەپ ەكىگە بولەتىن ەسكى قاعيدا ەمەس، ءبىرتۇتاس كىسىلىكتىڭ ءوز كودەكسى مەن شىن كونستيتۋسياسى تۋادى.
ءبىز ماقالا بارىسىندا كىنا مەن كۇنانىڭ ءوزارا ايىرماشىلىعىنا، سونداي-اق ءتاۋباشىلدىقتىڭ شىن تاقسىرەتى تۋراسىندا توقتالدىق.
ەگەر جوعارىداعى مىسالدارعا قاراپ وتىرىپ، ماقالانىڭ بار ماقساتى ەركىندىك ۇعىمىن بەتپەردە قىلۋ ارقىلى ادام بويىنداعى شەكسىز قۇمارلىق پەن تويىمسىز ءناپسىنىڭ تىلەگىن اقتاپ الۋ عانا دەپ ۇقساڭىز قاتتى قاتەلەسكەن بولار ەدىڭىز. ايتىڭىزشى، توبەدەگى ءۇش تاعدىردان نەندەي قۇمارلىقپەن ليبيدولىقتى (ءتان توياتىن) كورىپ وتىرسىز. شىنداپ كەلسەك بۇل ۇشەۋىنىڭ دە ءتان توياتىمەن ەشقانداي ىمىراسى جوق، كەرىسىنشە بيىك تاۋەكەل ارقىلى سۋپەرەگوعا ۇمتىلعان ءۇش قايراتكەر كوڭىلدى كورىپ وتىرعان جوقپىز با؟!
بىلەمىن، قابىلداۋعا قيىن، كىسىلىككە شەت كوپ «قيسىق» دۇنيەلەرگە قۇلاش ۇردىق. ءسىز وسى ماقالانى وقۋ بارىسىندا تامىرىڭىز بىلەۋلەنىپ ءارى شاريعات نورمالارىمەن جاساقتالعان مىڭ كوزقاراستى كولدەنەڭ تارتىپ، داۋلاسقىڭىز كەلىپ وتىرعانىن دا جاقسى ءتۇسىنىپ وتىرمىن.
كەشىرىڭىز، ءبىز مۇنى اۋادان الىپ ايتىپ وتىرعان جوقپىز عوي. بار بولعانى وتكەن وقيعالار مەن كونە تاجىريبەلەردىڭ تەزىنە سۇيەپ عانا ءوز كوزقاراسىمىزدى بىلدىردىك. قازاق دۇنيەتانىمىندا ۇشىراساتىن مۇنداي كەز كەلگەن تۇسىنىككە تاۋەلسىز (ليبەرالدى) تۇردە تەولوگيالىق يا فيلوسوفيالىق تۇرعىدان مىندەتتى تۇردە عىلىمي ساراپتاما بەرىلۋى ءتيىس دەگەن ويدامىز. بالكىم، سوندا عانا بۇگىنگى توقتاۋ سۋداي بورسىعان قازاقتىڭ ويلاۋ جۇيەسى از دا بولسىن العا جىلىستار ما ەدى دەگەن تىلەۋقور نيەت قانا.
حوش. قىرىقتىڭ قىرقاسىنا تاقاعاندا ادەيى قىزىق قۋىپ قيعىلىق سالعالى وتىرعان جوقپىز. ءومىر ونسىز دا ويىن تۇسىنەتىن جەزدەم، ەركەلىگىمدى كوتەرەتىن انام ەمەس قوي ەندى...