ءبىر شۋماق ولەڭ نەمەسە «ءجۇز ون بەسىنشى سۇرە»

ءبىر شۋماق ولەڭ نەمەسە «ءجۇز ون بەسىنشى سۇرە»

«ولىمنەن كەيىنگى ءومىر»

ءولىم... ءتورت ءارىپتىڭ تىزبەگىنەن عانا تۇراتىن وسى اتاۋدى ەستىگەندە كۇللى ينسان اتاۋلىنىڭ بويىن بەيمالىم ءبىر ۇرەي بيلەيتىنى ءمالىم. سولاي دەسەك تە تورتكۇل دۇنيەدە حانسىڭ با، قاراسىڭ با، كۇشتىسىڭ بە، ءالسىزسىڭ بە، ءتىپتى تاۋداي مانسابىڭا دا تىكتەپ قارامايتىن، الەمدەگى ەڭ ادىلەتتى دۇنيە دە وسى ءولىم. سۇيەگىڭدى جاسىتقان قورلىق پەن اششى ازاپتىڭ شەڭگەلىنەن شىعارىپ قۇلانتازا قۇتقاراتىن دا راس، «مارتەبەلى» ءولىم ەمەس پە. ءبىزدىڭ بۇل احۋالىمىزدى حاكىم اباي «ءولىم باردا قورلىق جوق» دەپ جالعىز-اق اۋىز سوزبەن شەگەندەي سالىپتى. راس، ولىمنەن كەيىنگى «ءومىردىڭ» كىمدى بولسىن ويلاندىرماي قويماسى انىق. ولىمنەن كەيىن «ءومىر» بار ما؟ شىبىن جان شىققاننان كەيىن قايدا بارادى؟ مىنە، امەريكانىڭ ايگىلى پسيحولوگ دارىگەرى رايموند ءموۋديدىڭ «ولىمنەن كەيىنگى ءومىر» اتتى ايگىلى ەڭبەگىن ماقالا تاقىرىبىنا تياناق ەتىپ وتىرعانىمىزدىڭ سەبەبى دە سول. اتالعان كىتاپتى وقىپ وتىرىپ ءولىمنىڭ دە «ەكىنشى بەتى» بولاتىنىن، ونىڭ اناۋ ايتقانداي ۇرەيلى ەمەس ەكەندىگىن ۇعاسىز. ءبىر ەسكەرەتىن جايت، مۇنى ءالى دە بولسا ساۋ اقىلعا سالىپ تورەلەتپەيتىن، نە نارسەنى قىزۋقاندى (ەموسيونالدى) قابىلدايتىن وقىرمان ءۇشىن اتالعان ەڭبەكتىڭ اسا قاتەرلى ەكەندىگىن دە ايتا كەتكىمىز كەلەدى. كىتاپتىڭ سوڭعى پاراعىن ءبىتىرىپ مۇقاباسىن جاپقاننان كەيىن بويىڭىزعا ءبىر وراسان قايرات ءبىتىپ، قازا اتاۋلىعا دا قاسقايا قاراپ «ال ەندى كەلسەڭ كەل» دەگەن باتىل سەنىمدە بولاسىڭ.

اۆتوردىڭ قانىق ءتىلى مەن پالەن جىل پاسيەنتتەرىنىڭ باسىنان كەشىرگەن مول دەرەكتەر قورى ءسىزدى ءسوزسىز وسىنداي بايلامعا جەتەلەيدى.

«...مەنىڭ باستان كەشكەن ءحالىمدى ءسىز دە كەشكەن بولساڭىز وندا ولىمنەن وزگە عاجايىپ جوق ەكەندىگىن جان جۇرەگىڭىزبەن سەزىنگەن بولار ەدىڭىز.

ءومىر – تۇرمە. ءولىم بار بولعانى سول تۇرمەدەن بوساتىپ شىعارۋ عانا. تۇسىنەسىز بە، ءولىمدى بۇدان وزگە ەش نارسەمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى»،- دەيدى رايموند موۋدي. بۇل جەردە وقىرمان قاۋىم تەرىس ءتۇسىنىپ قالىپ جۇرمەسىن. ءبىزدىڭ ءولىمدى ناسيحاتتاۋ ەش ويىمىزدا جوق (قازاق قاۋىمى قازاعا قاتىستى قانشاما دەرەكتەردى ساراپتاعان ءوسىبىر عىلىمي ەڭبەكتەن از-كەم ماعلۇماتى بولسىن دەگەن تىلەۋقور نيەت عانا). قايىرا ايتايىق، كىتاپتىڭ بار ماقساتى ادامدى وز-وزىنە قول جۇمساۋعا ەمەس، ءولىمنىڭ تۇمسا قۇپياسىن تانىمدىق تۇرعىدان پايىمداي بىلۋگە تالپىندىرادى.

ادامنىڭ اقىرعى ساتىندەگى الەمتاپىرىق ءحالىن اق قاعازعا بادىزدەگەن وسىنداي ايتۋلى ەڭبەكتىڭ ءبىرى يمام ءعازاليدىڭ «ساحارات ءماۋت» (ءولىم الدىنداعى ءسات) اتتى ەڭبەگى. عازالي بۇل جازباسى ارقىلى عالامنىڭ ادام الدىنا قويعان اۋىر سۇراقتارىنا جاۋاپ ىزدەيدى. راسىندا ادامزات بالاسىنىڭ تۇمسا سىرى بۇگىنگە دەيىن تۇبەگەيلى تارقاتىلىپ ءبىتتى مە؟ التىن ساۋلەسىن الىپ تاۋدان اسىرعان كۇن شاپاعى ءباز ءبىر ادامدار ءۇشىن بۇگىن ەڭ سوڭعى كورەر جارىعى ەكەندىگىن ەت جۇرەگى سەزە مە ەكەن؟ ەگەر سەزبەسە، ادامدى سونشالىقتى ابىگەرگە سالىپ قولدى اياققا تۇرعىزباعان اسىقتىقتى، يا بولماسا تۇلا بويىن دەرت مەڭدەگەن اۋىر ناۋقاستى سوڭعى ساتىندە اياعىنان تۇرعىزعان الاپات كۇشتى ارعى بابالارىمىز نەلىكتەن «بويجاساۋ» دەپ بولەكشە اتاۋ بەرگەن؟ قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگىندە «بوي جاساۋ – اۋرۋ ادامنىڭ باقيلىق بولار الدىنداعى ءبىر ساتكە سەرگىپ اۋرۋدان ايىققانداي سەزىنۋى. بوي جاساۋ بۇل تىرشىلىك شىراعى سونەر الدىنداعى ادامنىڭ سوڭعى قۋاتىن تانىتاتىن شولاق ءساتى» دەپ انىقتاما بەرىلىپتى. ءسىز ساۋىعىپ كەتتى دەپ ويلاعان سول ادامنىڭ جاعدايى جاڭبىردان كەيىنگى كەمپىرقوساق ءتارىزدى تىم الدامشى عانا. كەيىن ءبارى دە كوز الدىڭىزدا بۇلت بەرىپ وزگەرىپ سالا بەرەدى. ال ايتىڭىزشى، بۇل بويجاساۋ ۇعىمىن قانداي زاڭدىلىق نەگىزىندە ءتۇسىندىرىپ بەرۋگە بولادى؟ كۆانتتىق فيزيكا بۇعان نە دەر ەكەن؟ نە دەسەك تە كارى دۇنيەنىڭ ءبىز بىلمەيتىن قۇپياسى ءالى دە مول بولعانى عوي. ازىرگە مۇنى تالداپ، تارقاتىپ بەرۋگە بۇگىنگى عىلىم دا دارمەنسىز ءتارىزدى. ايتپاقشى، عازاليدىڭ اتالعان ەڭبەگىن وقۋ يا وقىماۋدى وقىرماننىڭ ءوز قالاۋىنا قالدىرعان دۇرىس سەكىلدى.

«باردو تودال»

تىلسىم ءىلىمنىڭ جەلىسىن ۇزبەي سان ۇرپاق ساباقتاستىعىنىڭ ناتيجەسىندە بۇگىنگە ءبۇتىن جەتكەن تاڭعۇت پاتشالىعىنىڭ ەڭ كونە كىتاپتارىنىڭ ءبىرى «باردو تودال» (ءبىزدىڭ تىلگە ءتارجىمالاساق «ولىلەر كىتابى» بولادى). ەڭبەكتىڭ ەسىمى ءوزى ايتىپ تۇرعانداي نەگىزگى يدەياسى ومىردەن وزعان جاننىڭ ولىمنەن كەيىنگى كەشىرەتىن كەبى حاقىندا. قاينار باستاۋى بۋددا ءىلىمىنىڭ نەگىزىمەن بايىعان بۇل كىتاپتىڭ دا قىسقاشا مازمۇنى مىناعان سايادى.

كونە ەڭبەك بىر-بىرىمەن ماتاسىپ، التى احۋالدى ايشىقتاعان نەگىزگى ءۇش كىتاپتان تۇرادى. كىتاپتىڭ العاشقى ءۇش ءبولىمى ولىمگە دەيىنگى احۋالدان اقپار بەرەسە، قالعان ۇشەۋى ولىمنەن كەيىنگى جاعدايدى بايان ەتەدى.

ءبىرىنشىسى، چيكاي باردو. مۇندا پەندەنىڭ سوڭعى ءساتى، دالىرەك ايتساق ومىردەن وتكەن مەزەتى ءسوز بولادى. جازباعا سەنسەك، بۇل احۋال شامامەن ءۇش كۇندى قامتيدى ەكەن. ەكىنشىسى، حونييد باردو. شىبىن جانى زاۋ كوككە كوتەرىلگەن ادامنىڭ الدىنان كەزدەسەتىن ءتۇرلى قيىندىقتار مەن كەدەرگىلەر تۋراسىندا. «حونييد باردو» ادام رۋحىنىڭ الدىڭنان كەزدەسەتىن مۇنداي ءتۇرلى قيىندىقتار مەن ەلەستەردىڭ ەشقايسىسىنان قورىقپاۋدى ۇيرەتەدى (ايتالىق، التى قولدى ءۇش باستى قۇبىجىقتان نەمەسە ادامنىڭ باس سۇيەگىنەن جاسالعان كوزەدەن قان ءىشىپ تۇرعان ءتۇرلى جان تۇرشىگەرلىك ۇرەيلەردەن).

ءۇشىنشىسى، سيدپا باردو. رۋحتىڭ عازاۋات سوتى. مۇندا ەندىگى ەكىنشى ءومىرىڭدى كىم بولىپ باستايتىنىڭ ساراپقا سالىنادى (مۇسىلمان تۇسىنىگىندەگى «امال داپتەرىڭنىڭ» وڭىڭنان يا سولىڭنان بەرىلەتىنى سەكىلدى). وسى ءۇشىنشى جازبا يۋدا ءىلىمىنىڭ كارما ۇعىمىنا دا كوپ ۇقساس كەلەدى. قىسقاسى، بۇل ءۇش كىتاپتىڭ دا وقيعا سورابى بارلىق ادامزاتقا ورتاق «ءقابىر ازابى» مەن «بارزاق»، «جۇماق» پەن «توزاق» ىسپەتتى تىلسىم تۇسىنىكتەر نەگىزىمەن دە قويىنداسىپ جاتىر. ادامنىڭ ساكرالدى دۇنيەنى قابىلداۋى كوبىنەسە ءوزى ءونبويىنان وتكىزگەن يا بولماسا اتا-باباسىنان جەتكەن ارحايكالىق تۇسىنىك نەگىزىندە جاتسا كەرەك. ايتالىق، ءۇندى حالقى ءۇشىن قۇدايدىڭ اسسوسياسياسى ماتريارحات (ايەل انا) بەينەسىندە بولسا، مۇسىلمان ءۇشىن پاتريارحات (اقساقالدى اتا) بەينەسىندە. بۇل بەينەلەر دە ادامزات ءناسىلىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن وتكەلەكتەرىنىڭ جىلناماسى. ماسەلەن، ىستىق جاقتا وسكەن اراب ادامى ءۇشىن جاھاننام وت پەن جالىن بەينەسىندە بولسا، سولتۇستىك الياسكا حالىقتارىنىڭ ميفتىك مالىمەتتەرىنە ۇڭىلسەك، توزاق اتاۋلى اياز بەن كوكسۇڭگى مۇز ەسەبىندە (كوردىڭىز بە، ادامنىڭ دۇنيەنى پايىمداۋى ونىڭ وسكەن ءوڭىرى مەن تانىمدىق تۇسىنىگىنە دە كوپ قاتىستى بولىپ وتىر عوي). ايتالىق، مۇسىلمان ءپالساپاسى بويىنشا ادام كورگە تۇسكەننەن كەيىن ەڭ اۋەلى ماڭكۇر مەن مۇڭكىر اتتى قوس پەرىشتە سوتىنىڭ تەزىنەن وتەدى. ال ارعى جاعى ايتپاساق تا تۇسىنىكتى عوي...

نە دەسەك تە، ءبىز اڭداتقان بۇل ءۇش ەڭبەك تە ولىمنەن كەيىن دە «ءومىردىڭ» بار ەكەندىگىنە ايتەۋىر ءىش بۇرادى.

وسىندايدا باسىڭا مىناداي دا ءبىر وي كەلەدى. نەگىزىندە دۇنيە كەرىسىنشە بولۋى دا عاجاپ ەمەس. «ولگەن» بىزدەر ال، «ولمەگەندەر» ارۋاقتار بولۋى دا بەك مۇمكىن عوي. ارينە، بۇلاي ويلاۋدىڭ دا ءوز تياناعى بار. ايتالىق، ادام عۇمىرى شەكسىزدىكتىڭ 0،1 سەكۋندىن دا قۇراي المايتىندىعىن ەسكەرسەك، وندا سەنەكا دانىشپاننىڭ «ءبىزدىڭ ولگەن كۇنىمىز ماڭگىلىگىمىزدىڭ تۋعان كۇنى» دەگەن ءسوزىنىڭ استارىندا دا كوپ قۇپيا جاسىرىنىپ جاتقان بولدى عوي.

«دجنيانا-يوگا»

ساناما توڭكەرىس جاساعان ەرەكشە ەڭبەكتىڭ ءبىرى. اتالعان كىتاپتىڭ اۆتورى ءۇندىنىڭ كورىنەكتى ويشىلى سۆامي ۆيۆەكاناندا.

وسى ەسىم ايگىلى نەمىس فيلوسوفى شوپەنگاۋەردىڭ ءاۆسوليۋتتى ەرىك ماسەلەسىنە قارسى سىن ايتقاندىعىمەن دە ءمالىم تۇلعا. «دجنيانا-يوگا» 1896 جىلى لوندون شارىندە وقىلعان ون ءتورت ءدارىستىڭ نەگىزىندە دەستەلەنگەن عاجايىپ ەڭبەك. اۋەلى كىتاپتىڭ نەگىزگى يدەياسى جايىندا ءسوز ساباقتاماس بۇرىن وقىرمان نازارىن مىنا ءبىر ماسەلەگە بۇرسام با دەيمىن.

قازاقتا «ءتىرى ولىك» دەگەن ۇعىم بار. ويدىڭ جۇلگەسىن تەرەڭنەن تاراتساق «ءولىم» ادام ولمەي-اق تۇرىپ تا ورىن الاتىن قۇبىلىس ەكەندىگىن دالەلدەپ تۇرعان قاعيدا. ادامنىڭ كەز كەلگەن قوعامدىق وقيعادا ءۇنسىز قالۋى ونىڭ شىن ولگەندىگىنىڭ باستى كەپىلى ەمەس پە. جازۋشى ب.سوقپاقباەۆتىڭ الگى «سوتقار» قوجانىڭ اۋىزىمەن ايتاتىن «ولگەن ادام سويلەمەيدى» تەزيسىنىڭ شىڭعىرعان شىندىعى دا ءدال وسى عوي. بىلاي دەپ ايتايىق.

ەگەر الەمدەگى كۇللى «ءدىن» اتاۋلىنىڭ بويىنان جالعان نامىس پەن وزىمشىلدىكتى، ۇلتشىلدىق پەن ەموسيانى تولىققاندى سىلىپ تاستايتىن بولساق، وندا تەك جارقىراعان رۋحتىڭ ءوزى عانا قالار ەدى. بىزدىڭشە، وسى رۋح قانا ءدىن. مۇنى دوكترينا دەڭگەيىندە پايىمدار بولساق، ونىڭ قىسقاشا دەۆيزى بىلاي بولار ەدى. ادامدى «ءدىن» ەمەس، تەك رۋح جەتىلدىرەدى. ادام رۋحتىڭ بىرەگەي مۇراتتارىن تانىعاندا عانا جەتىلگەن جانعا اينالادى. سونىمەن «ءتىرى ولىككە» اينالۋدىڭ باستى دالەلى ءوزىمىزدىڭ قاي كۇنى «ولگەندىگىمىزدى»، دالىرەك ايتساق رۋحپەن سۇحباتىمىزدى تارس ۇمىتۋىمىزدا جاتقان ءتارىزدى. اركىمنىڭ ءوز كەۋدەسىنىڭ ءىشى عانا «مەككە» مەن «مەشىت» دەسەك، ءوزىن تانىماعان، وزىنەن قاشقان ادام عانا مەشىت پەن شىركەۋدەن پانا ىزدەيدى. «ءبىز ادام دەپ دەنەنى عانا كورىپ تۇرمىز. شىن ادام بۇل دەنە ەمەس» دەيدى سۆامي ۆيۆەكاناندا. جاننىڭ ءمانىن تەرەڭ زەردەلەگەن ويشىل رۋحتىڭ ءالميساقتان بار ەكەندىگىن، ال ءولىم اتاۋلىنى ومىردەن ەش بولمەي ءبىر كونتەكستە قارايدى. «ەگەر ءسىز ولىمنەن كەيىن دە ماڭگى ءومىر سۇرەتىن بولساڭىز، وندا بۇل ءبىر-اق نارسەنى بىلدىرەدى، ءسىز تۋىلعانعا دەيىن دە ماڭگى ءومىر ءسۇردىڭىز، مۇنىڭ باسقالاي بولۋى ەش مۇمكىن ەمەس» دەيدى ويشىل. كۇللى عارىش اتاۋلى ادامنىڭ ءوز ىشىندە ەكەندىگىن، ادامنىڭ ۋاقىتقا ەمەس، كەرىسىنشە ۋاقىتتىڭ ادامعا تاۋەلدىلىگى تۋراسىندا نەبىر عاجايىپ مىسالدار كەلتىرەدى.

«دۇنيەدەگى جالعىز ز ۇلىمدىق – بۇل ادامعا ونىڭ السىزدىگىن سىڭىرەتىن ويلار مەن سوزدەر ەكەنىندىگىن ۇدايى قاپەرىڭىزدە ۇستاڭىز. ەگەر كۇن ءسونىپ، اي توزاڭعا اينالىپ جاتسا وندا ءسىزدىڭ نە اقىڭىز بار. ەڭ باستىسى ءسىز ماڭگىلىكسىز عوي. عالامنىڭ شىن قۇدايى ءسىزسىز» - دەيدى. راس-اۋ، كەيدە كوپ دۇنيەنىڭ بۋلانعان اينەكتەي كورىنەتىنى ۇرەي مەن ناداندىقتان با ەكەن دەيمىن. ۇرەيىن جەڭگەن جانعا دۇنيەنىڭ سامالاداي جارقىراپ كورىنەتىنى دە ايدان انىق قوي. وسىنى وقىعاندا ەسىڭە بىردەن ماعجان اقىن ورالادى.

مەن ولمەيمىن، مەنىكى دە ولمەيدى،

نادان ادام ءولىم جوعىن بىلمەيدى.

ءوزىم – پاتشا، ءوزىم – قازى ءوزىم – بي

قانداي ەسسىز نە قىلدىڭ دەپ تەرگەيدى.

ءوزىم – ءتاڭىر، تابىنامىن وزىمە،

ءسوزىم – قۇران، باعىنامىن سوزىمە.

بۇزۋشى دا، تۇزەۋشى دە ءوزىممىن،

ەندى ەسكىلىك كەلدىڭ ولەر كەزىڭە.

قانداي بيىك، نەندەي اسقاق مىنەز دەسەڭىشى. مىنە، «ءدىن» دەگەن وسى. ولەڭنىڭ ءون بويىنداعى جەتىلگەن «مەن» جەر جاھانعا سىيماي اتوي سالىپ القىنىپ تۇر. ماعجان بويىنداعى وسىناۋ الاپات رۋحتى الاسارتۋ مۇمكىن بە ەندى؟ بۇل الاشتىڭ اسپانعا شاپشىعان اساۋ «ەگوسى» عوي. بىر-بىرىمىزدەن سۇراۋعا تولىق قاقىمىز بار. ايتىڭىزشى، وسى رۋح ءقازىر قايدا كەتتى؟!

ابايدىڭ باقي تۋرالى پايىمى

ورىس حالقى ءۇشىن دوستوەۆسكي مەن تولستويدىڭ ءار باسقان ءىزى قاعازعا حاتتالعان با، ونىسىنان ەش حابارىم جوق، ءبىراق نەمىس حالقى نيسشەنىڭ وي كەۋلەپ جانۇشىرا الاس ۇرعان ساتىندەگى جۇرگەن جەرى مەن وتىرعان تاسىنا دەيىن تۇگەلگە دەرلىك ەسكەرتكىش ورناتقان. بۇل، ارينە تۇلعاعا دەگەن ۇلكەن قۇرمەت پەن بيىك مادەنيەتتىڭ بەلگىسى بولسا كەرەك. ابايدىڭ ءار اتتاعان قادامىن قايدام، ءبىراق ءار تۋىندىسى عىلىمي تۇرعىدا تالدانۋى ءتيىس دەگەن پىكىردەمىن. ويتكەنى ابايدى زەردەلەۋدىڭ ار جاعىندا قازاقتىڭ ءوزىن-وزى ەتەنە تانۋى جاتىر. الاش ارىسى ح.دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ «ءبىز مادەنيەتتى جۇرت بولساق، ابايدىڭ ءبىر بەت ولەڭىنە مىڭ بەت جورۋ (كوممەنتاري) جازعان بولار ەدىك» دەپ وتىرعانى دا سول. ءبىز حالەلدىڭ وسى ءبىر پايىمىن ەسكەرە وتىرىپ، حاكىم ولەڭدەرىنىڭ ىشىندە قاعابەرىستە قالىپ، ادەبي ساراپتاما كورمەگەن ءبىر عازالى جايىندا قىسقاشا وي وربىتسەك پە دەگەن نيەتىمىز بار.

سونىمەن «ءسوز ايتتىم اركىم بولسا ديدار تالاپ» دەمەكشى اۋەلى اقىن ولەڭىنىڭ ءالحيسساسىنا كەلەيىك.

اسقا، تويعا باراتۇعىن،

جانى اسىعىپ، جاس جىگىت.

قولعا كەتتى جاۋعا ءبىر كۇن،

ءتىرى ادامنىڭ ءىسى - ءۇمىت.

قوزعادى جاۋ باتىر ەردى،

جاۋعا سويقان سالعالى.

قالىڭدىعى قالا بەردى،

جاتىر ەدى العالى.

باستاپقى ەكى شۋماق ولەڭنەن ءبىز باس قۇراعالى جاتقان جاس جىگىتتىڭ اياق استىنان ايتاق سالعان جاۋعا تۇمەن قولمەن بىرگە اتتانىپ بارا جاتقاندىعىن كورەمىز. ارينە، بۇل ىلكىدەگى كەز-كەلگەن ەركەك اتاۋلىنىڭ تاعدىر تاقتاسىنا جازىلعان ءتالايى-تۇعىن…

اسىقساڭ دا، شىراعىم،

ساعان دەگەن قۇدانىڭ

جازىلعان قانداي جارلىعى،

ەسىتكەن جوق قۇلاعىڭ.

ادام جازمىشىنا جازىلعان بۇل جارلىقتان ءاماندا بەيحابار عوي. ولەڭنىڭ وسى ءبىر شۋماعىن وقىپ وتىرىپ ءبىر سۇرەڭسىز دۇنيەنىڭ بولاتىندىعىن كۇنى بۇرىن سەزىپ قوياسىڭ. ءسوزسىز، وقىرماننىڭ دا قۇلاق كۇيى وسى جايعا بەيسانا بەيىمدەلە باستايدى. اقىن وي ورتاسىنان اۋعاندا ارتتا قالعان اسىق جارعا دا ىشتەي بەكەم بولۋدى، قۇلاعى ەستىمەۋگە ءتيىس ءبىر جايسىز حاباردىڭ ورىن الاتىنىن دا ەپتەپ ەسكەرتىپ قويادى.

قالىڭدىق قۇشىپ، سۇيۋگە،

كۇيەۋىنە ىنتىزار.

كەلىسىمەن تيۋگە،

دايىندالعان ويى بار.

كويلەگىن اقتان تىككىشتەپ،

كۇنى-تۇنى دەم الماي،

بىتىرۋگە ءجۇر كۇشتەپ،

اسىققانسىپ، توقتالماي.

بۇل ەندى جان جۇرەگىن الاقان ەتىپ ۇسىنعان ىنتىزار جاردىڭ زارىعا كۇتكەن شيراق قيمىلى مەن توقتاۋسىز تىلەگى عوي. قازاق پوەزياسى ءۇشىن وسى ءبىر وراسان سەزىم ءوز شىعانىنا جەتىپ جىرلانعان تاقىرىپتىڭ ءبىرى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ءوزىن ەسەپكە الماعاندا ءبىزدىڭ تاريح جان جارىن ۇرىس دالاسىنا اتتاندىرعان اسىل انالاردىڭ كولدەي كوز جاسىنان تۇراتىن تاريح ەمەس پە. ابايدىڭ بۇل كەيىپكەرى دە سول انالارىمىز سەكىلدى زارىعىپ اڭساۋ مەن سارىلا كۇتۋدىڭ ساپىندا تۇرعان «قايران جار».

سەن اسىققان ەكەن دەپ،

اللا ءامىرىن وزگەرتپەس.

ايتقانىڭ بولار ما ەكەن دەپ،

مەن قورقامىن، كوز جەتپەس.

جارا باستى كەۋدەنى،

جاۋدان ءولدى ار ءۇشىن.

ەسكەرمەي وزگە دۇنيەنى،

“اھ!” دەپ ءوتتى جار ءۇشىن.

اقىننىڭ ءسوز باسىندا اڭداتقان ساۋەگەي ويى ەندى مىنە، شىندىققا اينالدى. ارۋدىڭ اسىعا كۇتكەن جان جارى مايدان دالاسىنان قايىرىلماي قالدى. ارينە، اتالعان ۇعىمدى «بۇل ەندى جازمىش قوي» دەپ جىلى جابا سالساق تا بولار ەدى. ءبىراق بايقايسىز با، وسى جەردە اڭداعان ادامعا تاعى ءبىر تۇسىنىكتىڭ ءجۇزى ۇستاراداي قىلپىپ تۇر. ول نە دەسەڭىز، ادام مەن اللا ۋاقىتىنىڭ وزىندىك ولشەم بىرلىگى. ادام بالاسى ءاماندا اسىققىش، نە نارسەنىڭ بولسىن ناتيجەسىن تەز كورگىسى كەلەدى عوي. ال، اللانىڭ ۋاقىتى وزگە. وسى وزگە «ۋاقىت» تىلسىمىنا پەندە بالاسى ءاماندا بويلاماق ەمەس. بۇعان حاكىم «سەن اسىققان ەكەن دەپ، اللا ءامىرىن وزگەرتپەس» دەپ گنوسەولوگيالىق پايىم جاسايدى.

جاماندىق تۇرماس كۇتتىرىپ،

ەل ەسىتتى، قىز ءبىلدى.

اق كويلەكتى ءبىتىرىپ،

كەبىنىم دەپ كيدى، ءولدى…

بىزگە بەلگىلى بولعانى جىگىت ارتىنان جاس ارۋدىڭ دا كوپ تۇراقتاماي بۇل دۇنيەمەن حوش ايتىسىپ كەتە بارعانى. ارينە، اسىل جاردى ءجانتاسىلىم ەتكەن جەمىر ويدىڭ دا مازمۇنى ءبىز ءۇشىن بەس ساۋساقتاي بەلگىلى. «ەندى ايالداپ قالارداي بۇل فانيدە نە ماعىنا قالدى. ەكەۋمىز بۇل دۇنيەدە قوسىلماساق تا و دۇنيەدە ماڭگىلىك بىرگە بولامىز» دەگەن جاستىقتىڭ ەموسيونالدى تۇسىنىگى قوي. ەڭ قىزىعى، ىستىق قاندى، ءورت دەمدى بۇل تۇسىنىككە كەز كەلگەن «ءماجۇن» جاس ەش ويلانباستان بارا الادى.

قايىرا ايتايىق، وسى پايىم نەگىزىندە قايران جار ءوز ومىرىمەن حوشتاستى. ەندى ءالىپتىڭ ارتىن باعايىق. ابايدىڭ اقىرعى ەكى شۋماعى بۇل تۇسىنىككە نە دەر ەكەن؟

قول جەتپەگەن نەكەنى

ءسۇيىپ كەتكەن جان ەكەن.
كوزىڭ نەگە جەتەدى،

قوسىلماق وندا بار ما ەكەن؟

شىنى عاشىق جار بولسا،

نەگە ءولدىم دەپ نالىماس.
وندا ەكەۋى كەز كەلسە،

ءبىرىن ءبىرى تانىماس.

ولەڭ وسىمەن ءتامام. بۇل شۋماقتان ءبىز قازا بولعان قىز ۇعىمىنا قارسى كەلىپ وتىرعان اقىن پايىمىن كورەمىز. باقيدا ەش قوسىلماق جوق، قوس عاشىق بىرگە بولماق تۇرماق، كەزدەسە قالعاننىڭ وزىندە ءبىرىن-بىرى مۇلدە تانىمايدى دەپ وزگەشە بايلام جاسايدى. وسى ورايدا ءباس تىگۋگە بارمىن. ءباز ءبىر «دانىشپاندار» ابايدىڭ بۇل ويىن سان ساققا جۇگىرتىپ، «ازامات ەلىن قورعاپ شاھيت بولعاندىعى ءۇشىن پەيىشكە، ال قىز ءوزىن جازىم قىلعانى ءۇشىن توزاقتىق بولدى، سوندىقتان بۇل ەكەۋى ءبىرىن-بىرى ارينە كورە المايدى» دەپ كىسى كۇلكىسىن كەلتىرەتىن كەلتە پايىمدار جاسار.

«بۇكىردى كور تۇزەتەدى» تەزىمەن قاراساق، ارينە مۇنداي مۇگەدەك تانىمعا جاسار ەش قايرانىمىز جوق... ەڭ باستىسى، ابايدىڭ وسى «ءبىرىن ءبىرى تانىماس» ۇعىمىندا ۇلكەن ماعىنا جاتىر. دانىشپان بۇل پايىمدى ولەڭدەگى تەك ەكى كەيىپكەرىنە عانا ەمەس، كۇللى ادامزات بالاسىنىڭ باسىنا بايلانىستىرىپ ايتىپ وتىر. تۇسىنەسىز بە، حاكىم ولىمنەن كەيىن ادامنىڭ ءبىرىن-ءبىرى كورمەگىنىڭ ەشقانداي دا مۇمكىندىگى جوقتىعىن العا تارتادى. راسىندا بۇل جەردەگى قازا اتاۋلى ولەڭدەگى قوس كەيىپكەرمەن عانا تامامدالىپ تۇرعان جوق قوي. اگاراكي، ءولىمدى ۇلكەن ءبىر پارمەندى وداق دەسەك، ءبىز سول وداقتىڭ بار بولعانى ۋاقىتشا عانا ءتىرى مۇشەلەرى ەمەسپىز بە؟

سوندا الگى مۇسىلمان شاريعاتىنداعى «جاستاي شەتىنەگەن بالانىڭ اتا-اناعا شاپاعاتشى بولاتىنى، قيامەت كۇنىندە ءبىرى-بىرىمىزدى كورەتىنىمىز، جان جارىمىز جاقسى بولعاندا باقي دۇنيەدە دە بىرگە بولاتىنىمىز» قايدا قالادى؟ ارينە، بۇل تۇسىنىكتەردى تۋرا ماعىنادا ەمەس، اۋەلى ونداعى رامىزدەر مەن سيمۆولدىق ۇعىمداردى تەرەڭ تالداۋ ارقىلى ءسوز قوزعاۋىمىز كەرەك شىعار. نە دەسەكتە ابايدىڭ بۇل پايىمى ءبىز كۇندەلىكتى ەستىپ، ءام يلانىپ جۇرگەن شاريعات پاراديگماسىنان تىس.

ەڭ وكىنىشتىسى، بىزدەگى مولدالىق ءام موجانتوپاي تۇسىنىك ابايدى شاريعات شەڭبەرىندە ماتاپ ەش شىعارعىسى جوق (بىزگە سالسا ۇلى ابايدى دا قوراش تۇسىنىگىمىزدىڭ ەسىگىن قاقتىرتىپ، ەكى اياعىن كىرەبەرىسكە ماڭگىلىك سۇرتكىزىپ قويعىزعىمىز بار).

انىعىندا ابايدىڭ باقي تۋرالى بۇل بايلامى ويىڭدى ويران ەتىپ، ساناڭدى سان ساققا جەتەلەيدى. سونىمەن حاكىم اتالعان كوزقاراستى قايدان الدى؟ ونىڭ نەگىزگى گەنەزيسى قايدا جاتىر؟ مىنە، بۇل سۇراقتارعا كوشەلى جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن، تومەندەگى ۇعىمدارعا ءبىر بويلاپ الايىق.

سۋيسيد

ابايدىڭ ءوز-وزىن قۇربان ەتكەن كەيىپكەرىنەن شىعادى عوي بۇگىندە جاپون سامۋرايلارىنىڭ ءوز ءىشىن ءوزى ەسىپ جىبەرەتىن كاميكادزەلىك ەرلىگىن يا نە ءبىر ويشىل جانداردىڭ سۋيسيدكە باس تىگۋىنە بايلانىستى جاعدايىن زەرتتەگەن ەڭبەكتەر قاراسىندا ەش قيساپ جوق. وسىناۋ ۇشى قيىرى جوق كىتاپتار ءتىزىمىن كەلتىرىپ ونسىز دا وقىرماننىڭ از ۋاقىتىن ۇرلاماي-اق قويالىق. ءبىزدىڭ ءبىر عانا توقتالىپ وتپەك تاقىرىبىمىز يران رەجيسسەرى ابباس كياروستاميدىڭ «شيە ءدامى» اتتى ءفيلمى. ونىڭ بادي ەسىمدى باس كەيىپكەرى وزىنە قول جۇمساعاننان كەيىن كومەتىن ادام ىزدەيدى. مىنە، ءفيلمنىڭ باستان اياق وقيعاسى وسى عانا. نە دەسەك تە ادامنىڭ وز-وزىنە قول جۇمساۋىنىڭ ار جاعىندا ادامنىڭ جانىن ەزگەن اششى قايعى تۇر. ەڭ وكىنىشتىسى پەندەنىڭ ءون بويىن مەڭدەگەن وسىناۋ قاپىرىق ءحالدى ەشكىمنىڭ دە تۇسىنگىسى جوق. ءبارى دە قۇرتتاعان مورال سوعىپ، قۇر اقىل ايتادى. وسى جەردە ءبىز مىنا ءبىر ماسەلەنى دە اڭداتىپ وتسەك دەيمىز. ويشىلدىڭ قاشاندا جاي اداممەن سالىستىرعاندا قايعىسى كەرمەك قوي. ءبىز مانا عانا ءسوز ەتكەن ماعجاننىڭ «مەنى دە ءولىم الديلە» تىلەگىمەن ابايدىڭ الگى البىرت كەيىپكەرىنىڭ قايعىسىن بىر-بىرىمەن ەش سالىستىرۋعا كەلمەيدى.

XX عاسىر باسىندا «ءتۇن. تولقىعان قان» دەپ نالىعان ماعجان مۇڭىنىڭ كەرمەگى اششى. وسى جالعىز-اق اۋىز ءسوز كەشەگى كەڭەس قوعامىنىڭ شىن پورترەتى-تۇعىن. ال ءبىز ادام ىشىندەگى وسىناۋ ەتىن ەرىتىپ، سۇيەگىن جاسىتقان اششى قايعىنى ەمەس، بار بولعانى ءسۋيسيدتىڭ تەك سىرتقى فورماسىن عانا كورىپ تۇرمىز. كەرمەك قايعىنى ەمەس، قايتقان ادامنىڭ ءوزىن عانا جازعىرۋعا اۋەسپىز. «استاپيراللا، ادامنىڭ وز-وزىنە ءولىم تىلەۋى دەگەن نە سۇمدىق، مۇنىسى قۇدايعا شەت ەمەس پە» دەپ ايتەۋىر باس سالىپ تابالاي تۇسۋگە ءازىرمىز (ءبىز رەتى كەلسە ماعجانعا دا ءدال وسىلاي دەپ اۋىزىمىز جىبىرلاپ اقىل ايتقىمىز كەلىپ وتىر). ال ارىستىڭ جانىن جانشىپ، سۇيەگىن ەزگەن، وتىرىككە وڭەشىنەن مەلدەكتەگەن مەرەز قوعامدا ول ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋدىڭ «توزاق» ەكەندىگىن ءتىپتى دە تۇسىنگىمىز جوق (توزاق دەگەننەن تۋىندايدى عوي، ايتىڭىزشى، ادامنىڭ ءوز ار-ۇياتىنان ارتىق قانداي توزاق وتى بولۋشى ەدى). كينوداعى كەزىككەن جولشىباي ادام دا ءباديدىڭ باسىن اۋىرتىپ ءدال وسىلاي اقىل سوعادى (ارينە، ادامنىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋدىڭ قاباعات قاتەلىك ەكەندىگىن باس كەيىپكەر بەس ساۋساعىنداي ءبىلىپ وتىرسا دا).

كينونىڭ شارىقتاۋ شەگىندە مىناداي ءبىر ەكەۋارا ديالوگ بار.

«ءوزىڭنىڭ ىشىڭدەگى ورتتەي قايعىنى وزگەگە جۇقتىرىپ بىرەۋدى باقىتسىز قىلعاننان وزگە قانداي ۇلكەن كۇنا بولۋى مۇمكىن. قالاي دەسەكتە ءوزىڭدى ءولتىردىڭ نە، الدە بىرەۋ كەلىپ سەنى ءولتىردى نە، ايتەۋىر ءبىر ءولىم ەمەس پە» دەيدى. تىم سۇيەكتى ءسوز. وسى جەردە ءسال كىدىرىس جاساپ، جاقسىلاپ تۇرىپ تولعانىپ الۋىمىز كەرەك سەكىلدى. قازاقتىڭ «سىنىقتان باسقانىڭ ءبارى جۇعادى» تاجىريبەسىمەن قاراساق، راس، قايعى دا جۇقپالى نارسە عوي. بۇل سوندا نەندەي قايعى، ول ادامعا قالايشا جۇعادى؟ عۇمىر «ەستىلەردەن ەسالاڭدىق جۇقتىرۋ» دەسەك، انىعىندا ءبىز بەلگىلى ءبىر تۇلعانىڭ كىتابىن وقىپ نەمەسە كينوسىن كورىپ قانا وتىرعان جوقپىز، سول ادامنىڭ شەر قايعىسىن وزىمىزگە بەيسانا جۇقتىرىپ الىپ تا وتىرمىز عوي. تاعى دا قايتالاپ ايتۋعا ءماجبۇرمىز، ول ادامنىڭ قايعىسى ەندى سول مەزەتتەن باستاپ ءبىزدىڭ ءتول قايعىمىزعا اينالادى. مىنە، باديدىڭ دا باستى قورقىنىشى وسى (ال ماعجاننىڭ قايعىسى ەكىباستان بەلگىلى عوي). ەسى بار ادامعا ەكەۋىنىڭ دە دەرتى ەپيدەمياعا ءتان. تىم جۇقپالى. ەگەر دە جاي ادامنىڭ بىرىنە جۇعا قالعان جاعدايدا ول ادام سول ساتتەن باستاپ «باقىتسىزدىقتىڭ» قامىتىن كيەدى. مۇنداي دەرتتى كوتەرىپ تۇرۋ ءۇشىن ۇلكەن تانىم مەن بىربەتكەي مىنەز قاجەت. قوش... ءبىز نەگە وسى ءوز پرينسيپتەرىمىز بەن ار-ۇياتىمىزعا ءجيى قاراما-قايشى كەلە بەرەمىز؟ سەبەبى مۇنداي «قايعى» اتاۋلى ەش تاقىلەتىمىزدە جوق. ءبىز ونى قولدان جاسايمىز يا قايعىلى بولىپ كورىنۋگە تىرىسامىز. ەل قامىن جەگەن ەدىگەنىڭ بەينەسىن سومداپ، اتتەڭ ءاليحاندار ءولىپ قالدى عوي دەپ وپ-وتىرىك ارۋاقتاردى مۇسىركەيمىز.

نەگىزى قاتە پايىم. ولار – ءتىرى، ولگەن – ءبىز. ارينە، مۇسىركەۋ كەرىسىنشە بولۋى كەرەك ەدى. كينو جەلىسىندە قۇراننان مىسال كەلتىرىپ باديگە اقىل ايتاتىن ءبىر ستۋدەنت بار. وسى ەپيزود ادام جانىنىڭ جاڭا قىلمىسىن اشاتىن عاجايىپ سۇحبات. بۇل ءبىزدىڭ ءوز كەمشىلىگىمىز بەن السىزدىگىمىزدى قۇران مەن ءىنجىلدىڭ پاراعىنا جاسىرىپ، سودان اسكەتتىك بەتپەردە جاسايتىن نايساپ نيەتىمىزدى تاس تالقان قىلاتىن عاجايىپ ەپيزود. قىسقاسى، قاسيەتسىز قىلىقتارىمىزدى اقتاۋ ءۇشىن قاسيەتتى جازبالاردى دا قولجاۋلىق قىلۋعا ەش ارلانبايتىنىمىزدى اياماي شەنەيدى. ولىمگە پار وپسىزدىعىمىزدى قۇران مەن قورعاشتاۋدىڭ قۇپيا سىرىن اشادى... سونىمەن «شيە ءدامى» كينوسىنىڭ توق ەتەر ءتۇيىنى مىناۋ. ءومىر ەشقانداي دا سىناق ەمەس، ول بار بولعانى مۇمكىندىك پەن تاڭداۋ عانا. كياروستاميدىڭ بار ايتقىسى كەلگەنى وسى.

ال ءسىز بەن ءبىز «وتىرىكتىڭ بالىن جالاپ ءومىر سۇرەمىز بە الدە شىندىقتىڭ ۋىن ءىشىپ ولەمىز بە» بۇل ەندى اركىمنىڭ ءوز ەركى مەن تاڭداۋىنداعى دۇنيە عانا.

ءبىر شۋماق ولەڭ نەمەسە «ءجۇز ون بەسىنشى سۇرە»

ينتەرتەكستۋالدىك تەرمينىن 1967 جىلى عىلىمي اينالىمعا تۇڭعىش ەنگىزگەن فرانسۋز ادەبيەتتانۋشى عالىمى يۋليا كريستەۆا. ونىڭ پايىمداۋىنشا قانداي دا ءبىر ءماتىن وزىنە دەيىنگى ءام وزىمەن قاتار تۇرعان ماتىندەرمەن ۇدايى ديالوگقا تۇسەدى. بۇدان ءبىز تەك ادامزات ءزاۋزاتىنىڭ عانا ەمەس، وي مەن ءسوزدىڭ دە ءوز «اتا-باباسى» بار دەپ قورىتىندى شىعارۋىمىزعا ابدەن بولادى. وسى تەكتەس تۇسىنىكتىڭ ءبىرى گەرمەنەۆتيكا ۇعىمى. ەگەر دە اتالعان سالاعا اششى تەرىن بەرگەن ءبىر ادام بولسا ول نەمىس عالىمى گەورگ گادامەر بولار ەدى.

«كەز كەلگەن ءماتىن وزىنە دەيىنگى ايتىلعان جانە ايتىلماعان سوزدەرگە ءاماندا سىلتەمە جاساپ تۇرادى. سولاي عانا شىن ءماتىننىڭ ماعىناسى تولىققاندى اشىلادى» دەيدى گادامەر. ءبىز بۇل سيتاتالاردى كەلتىرىپ وتىرعانداعى سەبەبىمىز جوعارعىداعى حاكىم ويىنىڭ ۇشىعىنا جەتۋ. ايتىلعان ويعا جاناما يا تىكەلەي اسەر ەتكەن باستاپقى ءماتىننىڭ نەگىزگى «مەكەنىن» تابۋ.

ءولىم تاقىرىبى ابايدى دا الاس ۇرعىزعان جوتالى ۇعىمداردىڭ ءبىرى. راس، يندۋكسيا مەن دەدۋكسيانىڭ بايىبىنا جەتۋ ءۇشىن كەمەڭگەر سانسىز كىتاپتاردى پاراقتاعانى انىق. كوپ وقىعاندىعىنىڭ دالەلى رەتىندە 1885-1886 جىلدارى ءسىبىر وڭىرىنە ساياحات جاساعان كەنناننىڭ «ءسىبىر جانە قۋعىن – سۇرگىندىك جۇيە» اتتى كىتابىنان ءبىر ءۇزىم مىسال كەلتىرە كەتەيىك. ساياحاتشى سەمەيدە لەونتيەۆ دەگەن ءىرى وقىمىستىمەن جولىققانىن جازادى. لەونتيەۆ وعان بوكلدى، ءميلدى، درەپەردى، سەر گەنري مەن مەن ەدگار اللان پونى، ءتىپتى ءدارۆيندى وقىعان قارت قىرعىزدى بىلەتىنىن، ونىڭ ەسىمى يبراھيم ەكەندىگىن ايتادى. بۇل ابايدىڭ «عايىپتان تايىپ بولىپ» حاتقا ءتۇسىپ قالعان مىڭداعان كىتاپتارىنىڭ تەك ءبىر پاراسى عانا بولۋى مۇمكىن. ارينە، اتالعان اۆتورلاردىڭ ءبارى ەۋروپانىڭ كىل مىقتىلارى. بۇعان ەندى شىعىستىڭ الىپتار ءتىزىمىن، سوسىن اقىننىڭ اۆتونومدى ەركىن وي اعىسىن قوسساڭىز نە بولار ەدى. ءبىز وسى جەردەگى «ەركىن وي» ۇعىمىنا ەرەكشە ءمان بەرگىمىز كەلەدى (ابايدىڭ اقىن شاكىرتى شاكارىم «اقىلعا ەركىن وي كەرەك، ماتاۋدان ويدى ازات قىل» دەيدى). ابايدىڭ باقي جايىندا (جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي) مۇلدە بولەك بايلامعا سىر بايلاۋىنا بىردەن-بىر اسەر ەتكەن دۇنيە اۆتونومدى كوزقاراسى مەن قازاقتىڭ قارا ولەڭى دەگەن ويدامىز. ارينە، قازاق بالاسى ءۇشىن قارا ولەڭ شىركىندە ەش قيساپ جوق قوي. ءبىز سونىڭ تەك ءبىر شۋماعىن عانا وسى ويىمىزعا نەگىزگى تياناق ەتسەك دەيمىز. سونىمەن جوعارىداعى حاكىم ولەڭىنە مىڭ جىلدىقتار جىلعاسىنان ساۋلە شاشىراتىپ سىلتەمە جاساپ تۇرعان ءماتىن ول، مىناۋ عانا.

دۇنيە ويلاپ تۇرسام شولاق ەكەن،

ادامدار ءبىر بىرىنە قوناق ەكەن.

بارىندا ورالىڭنىڭ سىيلاسىپ ءوت

قىزىعى دۇنيەنىڭ سول-اق ەكەن.

اگاراكي، اباي پايىمىن بىتىك ورمانعا بالاپ، سول ورمان اراسىندا اداسىپ قالدىق دەپ ەسەپتەسەك، وسى ءبىر شۋماق ولەڭ سولتۇستىك ءپوليۋستى كورسەتەتىپ تۇراتىن كومپوس تىلشەسىندەي حاكىم ويىنا ءوز شۇعىلاسىن ءتۇسىرىپ تۇر. ەندى ءبىر شۋماق ولەڭنىڭ ءوز ءپالساپاسىنا ورالايىق.

دۇنيە كىرپىك قاققانداي تىم قىسقا دەيمىز. قىسقا ەكەندىگى انىق بولسا ادامزات عۇمىرى ءبىر مەزەتكە عانا ۇيىڭىزگە ءدام تاتۋعا كەلگەن قوناقتاي اسا ءقادىرلى عوي. ەندەشە قارا ولەڭ ىشىندەگى ەكى رەت قايتالانىپ تۇرعان «دۇنيە» ۇعىمى ءفاني ءام باقي بوپ بولىنبەس ءبىرتۇتاس بارشا عالام. بۇدان شىعاتىن بايلام، ءبىز كورگەن دوڭگەلەك كۇن دە، وراقتاي ايدا جالعانداعى جالعىز-اق رەت كورەتىن ۇلى مۇعجيزالارىمىز. تۇسىنەسىز بە، اياۋلى انا ارداقتى اكە، سۇيىكتى جار، سۇيكىمدى بالا، ءبارى-بارى ءبىزدىڭ ءبىر-اق رەت كورەتىن ۇلى عاجايىپتارىمىز.

دۇنيەدە جالعىز-اق رەت كورەتىن سول اكە مەن شەشەنى، اعا مەن قارىنداستى، كەرەك دەسەڭىز ءيسى ادامزات بالاسىن جان تانىڭمەن بەرىلە قۇلاي سۇيۋگە، ەكى كەلمەگىڭ جوق ورالىڭدا وسىنىڭ ءبارىن تىكەڭنەن تىك تۇرىپ سىيلاۋعا شىنىمەن-اق تاتىرلىق قوي.

ارينە، تاتىرلىق دەيمىز...

مەيلى كەلىس، كەلىسپەڭىز بۇل «مۇعجيزالار» مەن «عاجايىپتاردى» ەندى ەكىنشى رەت كورمەك ءاماندا جوق. مىنە، جالعىز-اق شۋماق قارا ولەڭ نارقى بىزدەرگە وسىنى اڭداتىپ ساۋلى ىنگەندەي اڭىراپ تۇر.

ءبىز ءۇشىن ەندى ءبارى دە بەلگىلى بولعان سەكىلدى. اباي ويىنىڭ استارى دا انادايدان ءمولدىر بۇلاق استىنداعى مالتا تاستاي جارقىرىپ كورىنىپ تۇر. سول جارقىراپ تۇرعان شىندىقتى نە نارسەنى بولسىن تۋرا ماعىناسىندا قابىلداپ ابدەن جامان ۇيرەنگەن ليۋمپەن ساناعا ءبارىن تاتپىشتەپ تۇسىندىرەم دەپ قارا تەرگە ءتۇسۋدىڭ دە قاجەتى جوق (ايگىلى فرانسۋز جازۋشىسى ەميل زوليانىڭ «اقىماقتىڭ اقىماق ەكەندىگىن ەسىنە سالماي ونىمەن ءبىر مينۋتتا سويلەسۋ مۇمكىن ەمەس» دەيتىنى دە وسى لەپەس قوي). بۇل جەردەگى ءبىر شۋماق ولەڭنىڭ بويىنان كوتەرىلىپ كۇللى ادامزاتقا قاراتا ايتىلعان «ءبىرىڭدى ءبىرىڭ سىيلا» ۇعىمى قۇر مورال ەمەس، ەڭ اۋەلى مىناۋ ديدار عايىپ دۇنيەنى ءتاۋ ەتىپ قۇرمەتتەۋ مەن سىيلاۋدى بيىك مەجەدەن ءتۇسىندىرىپ تۇرعان عاجايىپ فورمۋلا. ەگەر دە دۇنيە مولدالار ايتقانداي ادامنىڭ جەر ۇستىندەگى ءومىرى (ولگەننەن كەيىن دە) قايىرا جەر استىندا ەش بۇلجىماستان جالعاسا بەرسە ونىڭ نەسى قىزىق ءام وندا مىنا ءبىر شۋماق ولەڭنىڭ نەندەي ماعىناسى قالدى. ەگەر مولدالىق ماقام اۋەزىندەگى بۇل گيپوتەزا راس بولسا جوعارىداعى حاكىم ويى مەن ىلكىدەگى قارا ولەڭ شۋماعى نەلىكتەن باسقالاي سويلەپ وتىر. قوس عازالدىڭ تەك ارىپتەر تىزبەگىندە قالقىعان بەتكى شىندىعىنا ەمەس، ەمەس تۇپكى تاعانىنا ۇڭىلسەك ءبارى دە تۇسىنىكتى بولاتىن سەكىلدى. بۇدان ءبىز باقي بولمايدى، ءتاڭىردىڭ تارازىسى قيسىق، سوتى جوق دەپ وتىرعامىز جوق.

ءبىز بار بولعانى ەكى دۇنيەنىڭ ەكى ەفيرلىك ولشەم ەكەندىگىن، مۇنداعى مۇراتتارىمىزدىڭ وندا (ياعني و دۇنيەدە) ەش جورالعىعا جۇرمەيتىنى جايىندا عانا ءسوز شىعىنداپ وتىرمىز.

ۇلى دۇنيەلەر قاشاندا قاراپايىم بولادى عوي. قاراپايىم عانا سول تۋىندىنىڭ ءبىر قازاقتىڭ وسى قارا ولەڭى دەيمىز.

ماقالا تاقىرىبىنداعى تىرناقشا ىشىنە الىنعان «ءجۇز ون بەسىنشى سۇرە» ءسوزى تەك تاڭدانىس يشاراسى عانا. ايتپەگەندە قاسيەتتى قۇراندا مۇنداي سۇرە اتىمەن جوق. نەبارى جالعىز-اق شۋماق ولەڭنىڭ الاپاتى مەن تۇمەن سىرى وسىناۋ «تۇسپەگەن سۇرەمەن» پارا-پار دەگەندى مەڭزەگەنەن تۋعان وي (نەگە ەكەندىگىن قايدام، ماعان ءوسىبىر ولەڭ و دۇنيەدەن تۇسكەن ايانداي اسا ءقادىرلى). قايىرا ايتايىق، ءبىزدىڭ بار ماقساتىمىز وقىرمانعا ءبارىن تاتپىشتەپ تۇرىپ ءتۇسىندىرۋ ەمەس، تەك وي تاستاۋ عانا. ءبىلىمدى قۇران مەن ءحاديستى قۇر جاتتاۋدىڭ اينالاسىنان ەمەس، كەرىسىنشە ءومىردىڭ وزىنەن سوسىن... ءسوزدىڭ ءمانىن تەرەڭ زەردەلەيتىن رۋحاني ولشەم تەزىمەن قاراۋ قاجەت سەكىلدى. بۇل ويدان ءتۇرلى استار مەن ايىپ ىزدەيتىن جاندار تابىلىپ جاتسا تاعى دا وزدەرى ءبىلسىن...

وسىمەن ءسوز تامام. شاعىن عانا جازبامىز حاكىمنىڭ رۋح شارفىنە جاسالعان ءۇشبۋ دۇعامىز بەن ءمارسيامىز ەدى. ازىرگە قايىر قوش دەلىك...

داننينگ-كريۋگەر «كۇيىگى»...

بۇل شاعىن تاقىرىپ بار بولعانى مەنىڭ سۋبەكتيۆتى پىكىرىم عانا. ارينە، بۇل ماقالادان كەيىن ەرتەڭگى تاڭ باسقالاي اتىپ، دوڭگەلەك دۇنيەنىڭ ديدارى وزگەرىپ كەتپەيتىنى تاعى دا ءمالىم. قالاي دەسەك تە دەموكراتيانىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى پليۋراليزم عوي. ويلانعان وي، جەكە پايىم ءبارىبىر ورتاعا سالىنۋى كەرەك. مەنىڭ ءتاۋ ەتىپ تاعان تىرەيتىن باستى قۇندىلىعىم دا وسى. ەڭ سوراقىسى، ءبىزدىڭ بويىمىزدا بارىنە دە جاقسى بولىپ كورىنۋ دەيتىن جيىركەنىشتى ءبىر دۇنيە بار. ارينە، مۇنى جاعىمسىز دۇنيە دەگەننەن گورى، كوبىنە جولىڭدى وڭدايتىن «قاسيەت» دەسەك تە بولادى. وسى «قاسيەتتى» جۇقتىرعاندار تۇگەل ەلدىڭ ءتورت تاراپىنا ءورت قويىپ جىبەرسەڭ دە وزىنە پايدالى ءبىر دۇنيە بولماسا ءماۋ دەپ تە ءۇن شىعارمايدى. مۇنداي مىنەز كىمگە دە بولسىن ۇنامدى بولعاندىقتان ولاردىڭ الدىنان ۇنەمى جاسىل شىراق جارقىرايدى دا تۇرادى.

بۇرناعى ورىس جازۋشىلارىنىڭ اراسىندا ايتىلعان مىناداي ءبىر ەسكى ءسوز حاتقا ءتۇسىپ قالعان ەكەن. بىردە اق پاتشانىڭ شاراپاتىنا يە بولىپ، ونىسىن ءوز جولداستارىمەن اتاپ وتىرعان ورىستىڭ ورتاڭ قول جازۋشىسى: «مىنەكەي، اققا قۇداي جاق دەگەن. ەڭبەگىمىز ەش كەتكەن جوق. مۇنىمىزدى اسىل تەكتى اق پاتشامىزدىڭ ءوزى دە ءبىلىپ، باعالاپ وتىر»، – دەپ مەيماناسى تاسىپ تىلەك ايتسا كەرەك. ارعى جاعى ايتپاساق تا بەلگىلى عوي، دۋ شاپالاق پەن ىستىق لەبىزدەرگە كومىلىپتى. اڭگىمەنىڭ ابدەن قىزعان مەزەتى ەكەن دەيدى. سوندا وسى ءماجىلىستىڭ ورتاسىندا وتىرعان ەستيارلاۋ بىرەۋى: «مۇنىڭ ءبارى الگى دوستوەۆسكي مەن چەحوۆ شالدىڭ ارقاسى ەمەس پە»، – دەپتى توبەدەن ۇرعانداي تەرىس سويلەپ. – ەڭ اۋەلى سەن اق پاتشاعا ەمەس، اناۋ ەكى دانىشپانعا باسىڭدى ءيىپ العىس ايتۋعا ءتيىسسىڭ»، – دەيدى تىلەگىن ءتامامداپ جاتىپ.

سوندا وسىناۋ سوزگە شامىرقانىپ، تامىرى بىلەۋلەنىپ، كوزى شاتىناپ كەتكەن الگى ماراپات يەسى: «بۇل سەنىڭ قاي مازاعىڭ، الدە ءوزىڭنىڭ ىشكى باقاستىعىڭ با؟ ول ەكەۋىنىڭ بۇل جەردە نەندەي قاتىسى بار؟» دەپ قالشىلداپ كەتكەندە: «جازعان-اۋ، ءبىر ساتكە تۇسىنسەڭ نەتتى، ورىس قوعامى سول ەكەۋىن مۇقاتۋ ءۇشىن ءسىز بەن ءبىزدى ادەيى كوتەرمەلەپ، ومىراۋىمىزعا سولكەباي تاعىپ وتىرعان جوق پا»، – دەپ جاۋاپ قاتقان ەكەن. ءقازىر وتكەن شاق جادىگەرىنە اينالعان بۇل مىسال ءوزىمىزدىڭ دە كوپ ومىرىمىزگە ۇقساس. اسىرەسە، تالانتتى ادامداردىڭ ومىرىنە قاتىستى دەسەك، قاتەلەسە قويماسپىز. ماقالامىزدىڭ ءوربيتىن نەگىزگى باعىتىن انىقتاپ الۋ ءۇشىن وسى مەنزەلدەس تاعى ءبىر جاناما مىسالدى كەلتىرە كەتەيىن. بىردە وتاندىق ارزانقول تەلەباعدارلامالاردىڭ بىرىندە ءان بايقاۋىنا كەلگەن ءبىر قارىنداسىمىزدىڭ قىلىعى ءالى كۇنگە ەسىمنەن كەتەر ەمەس. نە داۋىسى، نە مۋزىكادان ءبىر مىسقال حابارى جوق سول قارىنداستىڭ قالاي عانا جۇرەگى داۋالاپ ساحناعا شىققانىنا قايرانمىن. ءبىراق مۇنىسىن بىلەتىن ول شىركىنىڭىز بە «كەشىرىڭىز، ءسىزدىڭ مۇلدە مۋزىكالىق قابىلەتىڭىز جوق» دەگەن قازىلار القاسىنا قاراداي شابىنىپ، «مەنى ەش تۇسىنبەدىڭىزدەر، كەرىسىنشە مەنىڭ قانشاما جىلعى ارمان- مۇراتىمدى اياق استى ەتىپ تۇرعاندارىڭىزدى بىلەسىزدەر مە» دەپ وزىندەرىنە قارسى لاپ قويعانى بار. ساحنادان ازەر دەگەندە سۇيرەپ شىعارعانداي بولعان سول سۋرەت ءالى كۇنگە كوز الدىمدا. سوندا مەنىڭ سانامدا و، توبا ءوزىنىڭ كىم ەكەندىگىن بىلمەيتىن، ءوز شاماسىن ءوزى باعامداي المايتىن بۇل نەندەي فەنومەن؟ بۇعان تياناقتى ءبىر جاۋاپ بار ما ەكەن دەگەن ساۋال سانامدا تۋىنداعان بولاتىن. باقساق بار ەكەن. مۇنىمىز عىلىمدا «داننينگ-كريۋگەر» ەففەكتىسى دەپ اتالادى ەكەن. ەندى اتالعان ەففەكتىنىڭ قالاي عانا ومىرگە كەلگەنى حاقىندا بىرەر ءسوز ساباقتاي كەتەيىك.

1995 جىلدىڭ جادىراعان جازى ەكەن دەيدى. ءبىر ادام تالتۇستە پيتسبۋرگتىڭ ەكى بانكىن استىن ۇستىنە شىعارىپ توناپ كەتكەن. ەڭ قىزىعى، الگى قىلمىسكەردىڭ بەتىندە ەشقانداي دا ءجۇزىن جاسىرعان بەتپەردە بولماعان ەكەن. ءتىپتى ول سابازىڭ وسى جالاڭاش جۇزىمەن بانكتىڭ بەينەباقىلاۋ كامەرالارىنا قاراپ «ال ماعان نە ىستەيسىڭدەر» دەگەندەي جىميىپ كۇلگەن كورىنەدى. ارينە، قىلمىسكەر كوپ ۇزاماي قولعا تۇسەدى. ءاۋ باسىندا بانكتى توناعان مەن ەمەسپىن دەپ تايداي تۋلاعان ول تاسپاعا جازىلعان ءوز بەينەسىن كورسەتكەندە سىلق ەتىپ وتىرا كەتەدى. سودان ول قاتتى تاڭىرقاپ: «و، قۇدىرەت مەنىڭ بەتىمە جاققان شىرىن ءسولى بولعان ەدى عوي»، – دەيدى باسىن شايقاپ. وسى جايتتى تەكتەي كەلە پوليسەيلەر الگى توناۋشىنىڭ «ليمون ءسولىن بەتىنە جاققان ادامنىڭ ءجۇزىن بەينەباقىلاۋ تۇسىرە المايدى» دەپ ويلاعان ويىنا ايران-اسىر بولادى. اتالعان پىكىردى پوليسەي قىزمەتكەرلەرى بۇل ادامنىڭ ەسى اۋىسقان يا ەسىرتكىنى شامادان تىس تۇتىنعاننان بولىپ قياس سويلەپ وتىر دەگەن تۇجىرىمعا كەلگەن. وسى وقيعانى تەلەارناداعى جاڭالىقتان كورگەن كورنەلل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى دەۆيد داننينگ، ءوزىنىڭ اسپيرانتى دجاستين كريۋگەرمەن بىرلەسىپ، بۇل ماسەلەنى تەرەڭىرەك زەرتتەۋگە كىرىسەدى. عالىمدار مۇنىڭ سىرى تىپتەن باسقالاي دەگەن بايلامعا بەكيدى. ءسويتىپ ولار ستۋدەنتتەر مەن سان ءتۇرلى ماماندار اراسىندا جۇزدەگەن الەۋمەتتىك ساۋالنامالار مەن سىناقتار جۇرگىزەدى. ەڭ قىزىعى، سىناق بارىسىندا وتە ناشار ناتيجە كورسەتكەن ادامدار ءوز ناتيجەلەرىن تىم جوعارى دەپ باعالاسا، كەرىسىنشە، ساۋالناماعا دۇرىس جاۋاپ بەرگەندەر وزدەرىن تومەن دەپ باعالايدى ەكەن. سايىپ كەلگەندە وسى جۇرگىزىلگەن سىناقتاردىڭ نەگىزگى قورتىندىسى مىناداي تۇيىنىگە اكەلگەن.

كوبىنە ءوز ءىسىن وتە جاقسى بىلەتىندەردەن قاراعاندا، بىلمەيتىندەر ءوزىنىڭ قارىم-قابىلەتتەرىن وتە جوعارى باعالاۋعا بەيىم ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەدى. عالىمدار مۇنى ادامنىڭ قابىلەتسىزدىگىنەن ەمەس، كەرىسىنشە ءوزىنىڭ كىم ەكەندىگىن ۇدايى قاپەرىنە سالىپ وتىراتىن ىشكى ولشەمنىڭ مۇلدە جۇمىس جاساماي قالاتىندىعىمەن تۇسىندىرەدى. الگى بانك توناۋشىنىڭ ەسسىز ارەكەتىنىڭ نەگىزگى سەبەبى دە وسى. ول ادام ەش اۋرۋ دا، ەسىرتكىگە تاۋەلدى دە ەمەس. ونىڭ «ساۋدىڭ تاماعىن ءىشىپ، اۋرۋدىڭ ءسوزىن سويلەپ» وتىرعانداعى باستى ماسەلەسى ءوزىنىڭ كىم ەكەندىگىن باعامدايتىن ىشكى پايىمنان تۇبەگەيلى ايىرىلىپ قالعاندىعىندا دەيدى داننينگ پەن كريۋگەر. ءسويتىپ، بىلمەستىڭ «بىلەمىن» دەگەن سەنىمدىلىك يلليۋزياسى ەكى عالىمنىڭ ەسىمى تەلىنگەن «داننينگ-كريۋگەر ەففەكتىسى» دەگەن اتپەن عىلىمي اينالىمعا تۇسكەن.

ەگەر دە وسى بىلمەستىڭ «بىلەمىن» قاعيداسىمەن قارار بولساق، باسقانى قايدام ءدال قازىرگى قازاقستان ءۇشىن ەشكىم دە ءوز قابىلەتىنە ساي قىزمەتتە وتىرعان جوق قوي. جەندەت– دارىگەر، توپاس – ءمۇعالىم، ۇرى – بيلىككە جەتىپ ءوز ولەرمەندىگىن جالعاستىرىپ وتىر. ەندەشە، ءبىلىم دەگەنىمىز – وزگەنى ءبىلۋ ەمەس، كەرىسىنشە ءوز مۇمكىندىگىمىز بەن شامامىزدى باعامداي الۋىمىز ەكەن (كونفۋسيدىڭ دە «ناعىز ءبىلىم – ءوز بىلمەستىگىڭنىڭ دەڭگەيىن ءبىلۋ» دەپ وتىرعانى دا وسى بولسا كەرەك).

قازاقتىڭ وسى «ءوز ءمىنىن بىلگەن اۋليە» ولشەمىنەن ادا بۇگىنگى ساياساتتاعى تومار باستاردى ءسوز قىلماعاندا، ادەبيەتتەگى نە ايتقىش (اقىن دەۋگە اۋزىمىز بارمايدى)، نە مەنەدجەر (دۇرىسى دەلدال) نە بانديت ەكەندىگى بەلگىسىز بىرەۋلەر نەگە وسى وڭمەڭدەي بەرەدى؟ بالكىم، مۇنىڭ سىرى چارلز دارۆين ايتاتىن «ناداندىقتىڭ ەڭ باستى قاسىرەتى ادامعا بىلىمنەن گورى سەنىمدىلىكتى ءجيى تۋعىزادى» پايىمىندا جاتىر ما؟! بۇل جەردەگى ءدارۆيننىڭ «سەنىمدىلىك» ءسوزى الگى ىشكى تارازىنىڭ تۇبەگەيلى قيراپ قالۋىمەن تىكەلەي قويىنداسىپ جاتىر عوي. اتتەڭ بىزدە كاسىبي (پروفەسسيونال) سىن مەن ينتەللەكتۋال ادەبيەت پايدا بولعاندا وسىلاردىڭ كوبى اسابا مەن سيرك ارتىستەرى بولىپ كەتەر ەدى.

بۇگىندە وسى تىراشتانۋشىلار (ابزالى پوپۋليستەر) الەمنىڭ ەڭ نەگىزگى باس اۋرۋىنا اينالىپ وتىر.

وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى Paul Collier (پول كولليەر) «قازىرگى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىسقا پراگماتيكالىق تۇرعىدان شەشىم ۇسىنۋعا ەڭ باستى كەدەرگى كەلتىرىپ تۇرعان نارسە دە ول – پوپۋليزم» دەيدى. راس، تانىمالدىقتان گورى تانىمگەرلىكتىڭ جولى ءاماندا اۋىر عوي. ادام قازىرگى جەتىلگەن تەحنولوگيانىڭ كۇشىمەن بار بولعانى بەس-اق مينۋت ىشىندە «ءماشھۇر» بولىپ كەتۋگە بولادى (ارينە، ارسىزدىق پەن ارزانداۋدىڭ جولىنا تۇسسە). ءتۇپتىڭ-تۇبى الەمنىڭ تۇبىنە وسى تىراشتانۋشىلار (پوپۋليستەر) جەتەتىن دە شىعار. مويىنداۋعا ءماجبۇرمىز، بۇلار كۇللى دۇنيەگە كۇبىرتكىشە ەندەپ بارادى. ەسەسىنە ولاردىڭ وسى ءبىر وسپادار قىلىقتارى نەبىر تالانتتى جانداردىڭ ميىنا قان قۇيىپ جىبەرىپ تە جاتىر. ەگەر دە «ادامزات تاريحى – تۇلعانىڭ عانا تاريحى» دەسەك، تالانتتى ادام ءۇشىن ءومىر مەن ونەر (تەك) كارەرا ەمەس، ول بار بولعانى ميسسيا عانا. سوندىقتان دا مۇنداي جانداردىڭ ارمان-مۇراتى مەن اڭسارى شىن ونەردىڭ عانا قامىندا بولادى. ادام جاعالاۋ مەن ارام قۋلىق ىسپەتتى جاعىمسىز قىلىقتار تالانتتى جاندار ءۇشىن اتىمەن جات. سونداي-اق ولاردىڭ ىشكى تارازىسى سوكراتتىڭ «مەنىڭ بىلەتىنىم ەشتەڭە بىلمەيتىنىم» تەزيسىن ۇدايى قاپەرىنە سالىپ وتىرسا، ال ەندى تىراشتانۋشىلار (پوپۋليستەر) ءۇشىن مۇنىمىز مۇلدە كەرىسىنشە.

ءبىر ۇلكەن مۋزىكاتانۋشىنىڭ ايتاتىن مىناداي ءبىر ءتامسىلى بار.

«كەي انشىلەردىڭ ساحنادا ءتانىن جالاڭاشتاعاننان وزگە، ىسقىرىپ-پىسقىرىپ، ايعايلاپ سەكىرۋىنىڭ ار جاعىندا تابيعي داۋىستىڭ جوقتىعى جاتىر. ول بەيشارالار ءوزىنىڭ ونەرى جوقتىعىن وسىنداي نارسەلەرمەن ۇنەمى الدارقاتقىسى كەلەدى». بۇل كومپلەكس ءبىر «ءارتىستىڭ» عانا ەمەس، كۇللى ونەر اتاۋلىدا جۇرگەن قورتىقتاردىڭ نەگىزگى ءومىر ءسۇرۋ فورمۋلاسى.

قايىرا ايتايىق، زادى قان ءسولى مەن سۇيەگىنە ونەر دارىماعان ادامداردىڭ تىراشتىققا، سوسىن اتاققا ولەرمەندىگىنىڭ ارتىندا وسى كومپلەكس جاتۋى بەك مۇمكىن عوي. اگاراكي، قازاقتىڭ رۋحاني گيپپوكراتى ابايدىڭ «ارسىز بولماي اتاق جوق» تەزيسىن ونتولوگيالىق تۇرعىدان تەكتەسەك، بۇل بەيشارالاردىڭ شىن دارىنداردان الاتىن نەگىزگى ءوشى مەن باقاستىعى دا وسى (ارينە، باسقالاي قالايشا باسەكەلەسە السىن).

بىلەسىز بە، شىن ونەرپاز ءۇشىن وزىنەن الدە قايدا تومەن بىرەۋدىڭ وعان مورال سوعىپ، اقىل ايتۋىنان وزگە قيامەت جوق. بۇل جانىڭدى مايسىز تاباعا شىجعىرعانمەن بىردەي (بۇعان جان-تانىڭمەن جازعان دۇنيەڭدى ەش وقىمايتىن ۇلكەن ادەبيەتكە ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلماعان الدەبىر اۋلەكىلەر مەن شەنەۋىنىكتەردەن تۇراتىن قازىلار القاسىنىڭ قۇرامىن قوسىڭىز). باعىلان باسىڭنىڭ باسقاعا شىدامى جەتسە دە ءدال ءوسىبىر «توزاققا» ءتوزىپ تۇرماعىڭ تىپتەن مۇمكىن ەمەس (ءبىزدىڭ ماناعى «تالانتتار ميىنا قان قۇيىپ» ويناۋدىڭ سان ءتۇرلى ايلا-شارعىلارى مەن بوپسالارىنىڭ ءبىرى دە وسى).

الەۋمەنتانۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا ونەرى مەن ورەسى بىردەي، ءبىراق بىرەۋىنە عانا نوبەل سىيلىعى بۇيىرعان ادامنىڭ، الگى الا الماي قالعان جانمەن سالىستىرعاندا ونىڭ 10-15 جىلعا ارتىق جاسايتىنىن ايتادى. وسىدان-اق ءپوزيتيۆتى كوڭىل-كۇيدىڭ ادام ومىرىنە قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن باعامداي بىلسەڭىز بولادى.

جاپون حالقىنىڭ «جالعىز اۋىز جىلى ءسوز قىستىڭ ءۇش ايىن دا جىلى ەتەدى» دەگەن ماقالى بار. ءبىزدىڭ ويىمىزشا دۇنيەدەگى ەڭ سۋىق نارسە ول –اياز دا، اقتۇتەك بوران دا ەمەس، دۇنيەدەگى ەڭ سۋىق نارسە ادامنىڭ نيەتى مەن كوزقاراسى.

بۇل جەردە تالانتتارعا تيەسىلى «جالعىز اۋىز جىلى» ءسوز جايىندا ەشتەڭە دەمەي-اق قويالىق (جالپى بىزدەردىڭ بىرەۋدى مۇڭايتۋ مەن پۇشايمان ەتۋ ەڭ نەگىزگى ءلاززات الاتىن يندەكسىمىزگە اينالعانى قاشان). ومىردە مەرەز بەن مەيىرىمسىز دەگەن سوزدەردىڭ بار ەكەندىگى راس بولسا، وندا ونىڭ شىن بەينەسى (پورترەتى دە) بولۋى كەرەك قوي. الدە بۇل قاتىباس پەندەنىڭ كىسى كەيپىندە كورىنگەن ءوز بەينەسى مە ەكەن؟!

...تىم ءتاۋباشىل حالىقپىز عوي. تالانتى جانداردى جوعالتىپ الىپ «بۇل ەندى تاعدىر عوي» دەيمىز ءبىرتۇرلى كۇڭىرەنىپ سويلەپ.

وسى ءبىر «تاعدىر» سوزىنە ءدىني دوگماتيزممەن ەمەس، تازا الەۋمەتتىك رەالدى كوبەن قاراساق، كوبىمىزدىڭ كوتىمىز اشىلار ەدى. نەگە دەيسىز-اۋ...

سەبەبى بۇل ۋاقىت «ۇيالماعان ءانشى عانا ەمەس»، نە بولعىسى كەلسە سول بولا الاتىندىعىن كورسەتىپ وتىرعان ناعىز ءپوپۋليستىڭ زامانى عوي.