«عاشىقتىڭ ءتىلى – ءتىلسىز ءتىل...»
«مەن ق ۇلىمدى سۇيسەم، ونىڭ بەينە ءبىر
سويلەيتىن ءتىلى، ويلايتىن جۇرەگى، ەستيتىن
قۇلاعى، كورەتىن كوزى، ۇستايتىن قولى،
جۇرەتىن اياعى بولامىن....»
(پايعامبار حاديسىنەن)
ەل ساناسىنا شور بولىپ بەكىپ قالعان تۇسىنىكتەردى توڭكەرۋدەن قيىن ەشتەڭە جوق. وزگەشە ويلاساڭ بولعانى ارتىڭا يت ابالاتىپ ايتاق قوسۋ، لاپ بەرىپ كۇستانالاي جونەلۋ توبىردىڭ بۇلجىماس قاعيداسى عوي. مىنا ءبىر ءجايتتى ەتەنە تۇسىنگەن ءجون. قيانات جاساۋ مەن قاتەلەسۋدىڭ پارقى ەكى بولەك. بىلگەنىڭدى جاسىرۋ، ونى وقىرمانمەن بولىسۋگە ساراڭدىق جاساۋ دەگەنىڭىز – قياناتتىڭ ەڭ ۇلكەنى. ال ادامنىڭ ءبىر عۇمىرىندا سۇرىنۋگە (دۇرىسى، قاتەلەسۋىنە) ودان ساباق الۋىنا تولىققاندى قاقىسى بار. «سۇرىنبەي جەر تانىمايسىڭ» قاعيداسىمەن قارار بولساق، قاتەلىكتەن قورقۋدىڭ ەشقانداي دا قاجەتى جوق (سول ءۇشىن دە بەلىمىزدى بەكەم بۋىپ وسى ماقالانى جازباققا تالاپتانىپ وتىرمىز). دۇنيەدە ادامنىڭ اۆتونومدى ويلاۋىنان ارتىق نەندەي قۇندىلىق بار. ءبىز لايىم وسى جولدى تاڭدادىق. ايقايى كوپ، ازابى اۋىر، مەحناتى مول بولسا دا وسى ءبىر جولعا بايگە جاراتتىق. ەندەشە ساپارىمىزعا ساتتىلىك تىلەڭىز، قۇرمەتتى وقىرمان قاۋىم.
اڭگىمە ءالحيسساسى
I
انا جولى ۇستەل باسىندا ءبىر توپ جىگىت «اباي جولىنداعى» قودار مەن قامقا ولىمىنە قاتىستى ءبىرشاما سوزگە كەلىپ قالدىق. سونداعى قۇنانباي قولدانعان جازانى كوبىسى ناداندىق پەن ەسكىلىك قالدىعى دەپ سانايدى ەكەن.
– ادامنىڭ ەرىك-قالاۋى دەگەن بولادى، ول بۇگىنگى اتا زاڭىمىزدىڭ اق
پاراعىنا قارا سيامەن ادىپتەلىپ تۇرىپ جازىلعان، – دەدى العاش ءسوز العان جىگىتىمىز. – سوندا قايىن اتاسى مەن كەلىنى... – دەدىم دە كىلت توقتاي قالدىم، ارعى جاعىن ايتۋعا اۋىزىم داۋالاماي. – جوق، – دەدى ول ج ۇلىپ العانداي، – ءبارىبىر دە ادامنىڭ ىشكى قالاۋىنا ەشكىمنىڭ دە ارالاسۋىنا جول بەرىلمەۋى كەرەك. سول كەزدە سوزگە ەكىنشى وپونومەنتىم ارالاستى.
–نەمەنە، ادامدى مىندەتتى تۇردە ءولتىرۋ كەرەك پە؟ مۇنان كەيىن بۇلاي ەش جاساماڭدار دەپ جازالاماي-اق تا جىبەرە سالۋعا بولادى عوي، – دەدى ۇلكەن دانىشپاندىق وي تاستاپ. – ءپالى، – دەدىم مەن، – بۇل جازانى قۇنانباي اۋادان الىپ وتىرعان جوق قوي ءارىسى قاسىم، بەرىسى ەسىم حان مەن ءاز تاۋكەگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقان دالا زاڭى ەمەس پە؟ نەكەلى جارىنىڭ باسىنان اتتاپ بوگدەمەن كوڭىل جاراستىرعان كەز كەلگەن كىسىنىڭ مۇنداي قىلىعىنا تەك ءولىم جازاسى بەرىلگەن. راس، قۇنانبايدىڭ بۇلاي ىستەۋىنە (ولاردى بوساتا سالۋىنا) اقىلى جەتپەي وتىرعان جوق قوي، – دەدىم، داۋدى ودان ارمەن ۋشىقتىرعىم كەلمەي.
II
بۇل ارادا اسىرە «گۋمانيست» بولىپ العان الگى جىگىتتەردىڭ جەتەسى جەتپەي وتىرعان ماسەلەسى مىناۋ: قوس قارىنىڭ (دالىرەك ايتساق زيناقوردىڭ) بۇل قىلعان ارەكەتتەرىنىڭ مورالدىق قۇنىنىڭ ولىمگە پار ەكەندىگى. مۇنى بۇگىندە جەڭىل جۇرىسكە بوي الدىرعان كەز كەلگەن پەندە بالاسى وسى قالىپتا قابىلداۋى ءتيىس (مەيلى ول XVIII، يا XXI عاسىر بولسىن، ادام ار-ۇياتىنىڭ قۇنى زاماناعا قاتىستى ءاماندا وزگەرمەك ەمەس). زينا – ادامنىڭ ار ماسەلەسى، ال اردىڭ ماتەريالدىق قۇنى دەگەن اتىمەن بولماق ەمەس. وقيعادان تۇيەتىن ويماقتاي عانا وي جوسىنىمىز مىناۋ: زيناقورلىق كۇناسىنىڭ قۇنىن تولەۋگە دوڭگەلەك دۇنيەنىڭ ەش بايلىعى جەتپەيتىنىن، بۇل كۇنادان تازارۋدىڭ جالعىز-اق جولى ءوز شىبىن جانىڭدى قۇربان ەتۋ ەكەندىگىن رۋحاني تۇرعىدان ءتۇسىنۋىڭ (قازاقتىڭ «ولىمنەن ۇيات كۇشتى» تانىمى وسى ويىمىزعا انالوگيا بولا الادى دەگەن ۇمىتتەمىز). اگاراكي دەيىك، كەشەگى قاسىمدار تۇسىنداعى وسى ءبىر ميزامدى (زاڭدى) بۇگىنگى قازاققا قايىرا ءبىر قولدانسا نە بولار ەدى؟!
ءسوزسىز، سانىمىز كۇرت قۇلدىراپ، قازاقيادا دەموگرافيالىق تراگەديا باستالادى. مىنا جەر كەمپىر-شالدار مەن جاس بالالاردىڭ عانا مەكەنىنە اينالىپ، قاڭىراپ بوس قالار ەدى. سويتە تۇرا ءبىز ار مەن ۇيات حاقىندا اقىل سوققاندا الدىمىزعا جان سالمايمىز.
ءسىرا، اۋىزدىڭ دۋاسى، (وسى) ءسوز بەن ءىستىڭ سايكەس كەلمەگەندىگىنەن دە كەتەتىن بولسا كەرەك...
III
ءجۇسىپ-بالاساعۇنىڭ «قىز-كەلىنشەكتىڭ ءلاززاتى – نەكەلەسكەن تۇندەرى، ەر جىگىتتىڭ ءلاززاتى – جاۋ قايىرعان كۇندەرى» دەگەن ولەڭ جولدارىن وقىپ وتىرىپ پۇشايمان حالگە ءتۇستىم.
سوسىن، ءبىزدىڭ ءلاززاتىمىز شىنىمەن-اق اۋىسىپ كەتكەن ەكەن عوي دەگەن ويعا بەكىدىم. اڭداعان ادامعا ەر ازامات ءوزىنىڭ ەڭ ۇلى ءلاززاتىن ەلىنىڭ قامىن كۇيتتەۋدەن الادى ەكەن عوي. ءسىرا (ازامات ءۇشىن)، ۇلى ەرلىك پەن ۇلى ءلاززات تا وسى بولسا كەرەك. وسىنى ويلاعاندا ەرىكسىز جانارعا جاس كەلەدى. كەشەگى قاھارلى حان كەنە مەن الاش ارىستارىنىڭ بەينەسى كوز الدىڭا تىزبەكتەلىپ تۇرا قالادى.
ەل مەن ەردىڭ ەسىمى ءبىر دەسەك، ءبىزدىڭ وسى رومانتيك بولۋىمىزدىڭ سىرى نە؟! وتىرىككە مەلدەكتەگەن قازاق سوسيمۋىنىڭ سيقى بولسا مىناۋ.
ءبىر تاڭدانارلىعى، ساياسي كورپۋس ەل مۇددەسىنە قارسى ۇستى-ۇستىنە قاباعات قاتەلىكتەر جاساپ جاتسا دا، ءبىزدىڭ زيالىلارىمىزعا ونىڭ بەس تيىن دا كەرەگى جوق. ولارعا شىڭعىسحاننىڭ تۇركى، يا بولماسا قازاق بولعاندىعى قىزىق. ال اقىندارىمىز قاراساڭىز ءبىر ايىقپاس «عاشىقتىق» دەرتىنە شالدىققانداي. تاڭەرتەڭ عانا ءبىر عازالىن ينە-جىپتەن شىعارسا، كەش قارايا تاعى بىرەۋىن ءتامامداپ، «وسى ءبىر قىزدىڭ قىلىعى-اي» دەپ ءولىپ وتىرعانى (اتا ساقالى اۋىزىنا بىتكەندەرىمىزدىڭ ارزان سەنتيمەنتاليزم مەن جەلدەگەن جىگىت شاقتىڭ ۋاقىت بەلدەۋىندە قالىپ قويعاندىعى ءوز الدىنا جەكە جۇك).
«تاتاردى تىرناساڭ ورىس شىعادى» دەمەكشى، وسىلاردىڭ «ماحاببات ليريكاسى» دەپ جازىپ جۇرگەندەرىنە شىن نازار قويساڭىز، تەك كوتەن بۋففوناداسى. دالىرەك ايتار بولساق، «ءاتپىشتىڭ» اڭگىمەسى عانا. قۇمارلىق قۇرساۋىنا ءتۇسىپ، توڭكەرىلىپ قالعان تۇتاس تۇسىنىگىمىزدى قايىرا تىكتەپ، ماحابباتتىڭ اسقاق ۇعىم ەكەندىگىن، ول اللا مەن ادام اراسىنداعى ەكەۋارا رۋحاني سۇحبات ەكەندىگىن ساۋ ساناعا ورنىقتىرۋ ءبىرقادار جۇك بولعالى تۇر.
تاساۆۆۋف
(جۇرەك ءىلىمى)
ەڭ كۇردەلى ەسەپتىڭ شەشىمى امالسىز شىقپايتىنى سەكىلدى، دانىشپاندار دارگەيىندەگى ءماندى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ولار سۇيەنگەن زاڭدىلىقتاردى ەتەنە تانۋىمىز كەرەك. كوبىنە كەمەڭەر ويىنىڭ تۇمسا قۇپياسىنا قولبايلاۋ بولىپ كەدەرگى كەلتىرەتىن دە وسى. دانىشپاندار ويىنىڭ جان سىبدىرى مەن سەزىم اعىسىنىڭ نەگىزى زاڭدىلىقتارىن تۇسىنبەيىنشە، بۇلاردىڭ شەشىلىپ سويلەي قويۋى ەكىتالاي. ولاردىڭ ۋاقىت توزاڭىنا كومىلىپ كوبىنە كىتابي پىشىندە قالىپ قوياتىنى دا سودان ەكەن (ەگەر دە بۇل جانداردىڭ رۋحاني ءىلىمى قاعازدان قۇتىلىپ، قانىمىزدا ءومىر سۇرگەندە ادامزاتتىڭ قازىرگى ءحالى بۇدان گورى باسقالاي بولاتىن ەدى). ءبىزدىڭ ياسساۋيدەن باستاپ شاكارىمگە دەيىنگى جاقسىلارىمىزدىڭ كەۋدەسىندە شايقالعان كەمەل عىلىمدى «التىن قازىنا» دەسەك، وسى عاجايىپ قازىنانىڭ كىلتى ءسوز جوق تاساۆۆۋف ىلىمىندە جاتىر. تاساۆۆۋف – جۇرەك ءىلىمى. اللا مەن ادام اراسىن بايلانىستىرعان رۋحاني كوپىر ىسپەتتى. جوعارىداعى الىپتار كوشىنە ارقاۋ بولعان وسى ارداقتىلارىمىزدىڭ ەڭبەگىن تۇگەلدەي دەرلىك وقىعانىمىزبەن، كەي ۇعىمدارىنا كەلگەندە اقىل شىركىننىڭ ايرانداي اششىپ قالاتىنى بار. مۇنىڭ ءبارى تەكستىڭ تۇپكى تىنىندەگى ويلاردىڭ نەندەي زاڭدىلىقتارعا سۇيەنە ايتىلىپ تۇرعاندىعىنان بەيحابار بولعاندىعىمىزدا بولسا كەرەك. تاساۆۆۋف وسى ءبىر كۇردەلى ويلاردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتار ءتاسىل دەرسىز. مۇنى تەرەڭ پايىمداعاندا عانا، تەكستەگى عۇلامالار ويىنىڭ ءار تارتقان تىنىسى مەن شىعارعان دەمىن ەركىن باعامداۋعا بولادى (ايتالىق، دوستوەۆسكي مەن نيسشەنىڭ كەي ەڭبەكتەرىندە ادامي ىرىقتان شىعىپ، شالىقتاپ كەتۋىنىڭ استارىندا دا وسى ءبىر ماسەلە (ءحال) جاتىر). دۇرىس ءتۇسىنىڭىز، «تاۋيلىنە جەتەرلىك عىلىمىڭ شاق» (اباي) مۇنداي مەتافيزيكالىق راكرۋسكقا جۇرەك ءىلىمىن قوسپاساڭىز، ءبارى دە بەكەرشىلىك بولادى) مۇنىڭ ءبىرىن دە مويىنداماي جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان الىپتار شوعىرىمەن ەمەن-جارقىن سۇحباتتاسامىن دەۋ تاسقا تارى ەككەنمەن بىردەي قۇر اۋرەشىلىك قانا.
ءلادۇنني
تاساۆۆۋفتان تاعان تارتقان جۇرەكتىڭ تاعى ءبىر تانىمدىق بيىگى –ءلادۇنني ءىلىم. وبال مەن ساۋاپتىڭ، زاۋال مەن قارعىستىڭ حاكىم ايتاتىن «سەن اسىقتى ەكەن دەپ اللا ءامىرىن وزگەرتپەس» قۇپياسى وسى ءبىر ءىلىم دارگەيىندە تاپسىرلەنەتىن شىعار. تۇرىك عۇلاماسى وسمان نۇري توپباش: «ءلادۇنني ءىلىمى – ادامزاتقا ءتان ولشەمدەرمەن ەش مەڭگەرىلمەيتىن بولعاندىقتان، كوپ ادامدار ءمانىن تۇسىنە بەرمەيتىن بەيمالىم ءبىر حيكمەت ارناسى» دەپ انىقتاما بەرىپتى. ءبىر قىزىعى، اقىل مەن قايراتتىڭ اۋماعىنان تىس مۇنداي فەنومەندى عىلىمدا يرراسيونالدىق (قۇدايلىق) كەڭىستىك دەپ تە اتايدى. «عىلىمي-راسيونال وي مەن سانا، ءادىس بارلىق نارسەنىڭ سىرىن اشۋعا ۇمتىلادى. بۇل دا اللا-تاعالانىڭ پەندەسىنە بەرگەن باستى ىرىزدىعى. ول دا باياندى ەمەس، ونىڭ دا شەگى بار. بۇل ەندى يرراسيونالدىق ايماعى بولماق. يرراسيونالدىق دەگەنىمىز – ءبىلىم، عىلىم ورەسى جەتە قويماعان، سانادان تىسقارى، لوگيكالىق تۇسىنىكپەن پايىمداۋعا كەلە قويمايتىن نارسەلەر» دەپ جازعان ەدى كەزىندە جاسىنداي جارق ەتكەن عۇلاما سەرىكبول قوندىباي.
بۇل قوس تاقىرىپ (تاساۆۆۋف پەن ءلادۇنني) دىڭىنە ارنايى ات بايلاپ، اقپار بەرىپ وتىرۋىمىزدىڭ سەبەبى، الداعى تالدانباق دۇنيەمىز ءۇشىن وقىرمان قاۋىمنىڭ وسى ءبىر جايلاردان حابارى بولۋى كەرەك دەگەن ماقساتپەن ادەيى جازىپ وتىرمىز.
مۇنى جۇرەك ءىلىمىنىڭ ونتولوگيالىق ءمانىن زەردەلەۋدە الەۋمەتتىڭ قۇلاق كۇيىنە الدىن الا اداپتاسيا جاساۋ دەسەك تە بولاتىنداي .
ايتپەگەندە، اڭگىمەمىزدىڭ ەشقانداي دا تۇزدىعى بولمايتىنىن بىردەن ەسكەرتە كەتەيىك.
حاللاج مانسۇر حيكاياسى
قوجا احمەت ياسساۋي ءوز حيكمەتتەرىنىڭ بىرىندە:
«ماحاببات جولىندا عاشىق بولىپ مانسۇر ءوتتى،
بەلىن بايلاپ حاقتىڭ ءىسىن مەكەم تۇتتى.
جابىرلەۋ، قورلاۋدى دا كوپ ەسىتتى،
ەي، مۇسىلمان، مەن دە مانسۇر بولدىم، مىنە...»
ءالحيسساسى وسىلاي باستالىپ كەتەتىن ۇزىن-سونار جىرعا كەيىپكەر بولعان، جوعارىداعى مانسۇر ەسىمى كىم بولدى ەكەن؟
پارسى توپىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن، شامامان (858-922) جىلدار ارالىعىندا عۇمىر كەشىپ، ارتىنا «كيتاب ات-تاۆاسين» دەگەن ەڭبەك قالدىرعان اقىن حاللاج مانسۇردى احمەت ياسساۋي وزىنە رۋحاني ۇستاز تۇتقان. جوعارىداعى تاساۆۆۋف (جۇرەك ءىلىمىنىڭ) بيىگىنەن جۇپارلانعان ءپىرادار، بىردە رۋحاني ماستىق (دۇرىسى ءحال) ۇستىندە وتىرىپ ءانا-ل-حاق (مەن حاقپىن) دەپ اينالاسىنا بىرنەشە مارتە ايقاي سالعان دەسەدى. وسى ءبىر ءسوزى ءۇشىن وعان ءوز ءداۋىرىنىڭ سوتى مەن قوجا-موللالارى اقىلداسا كەلىپ ءولىم جازاسىنا كەسكەن. ەسكى دەرەكتەردەگى ەستەلىكتەرگە قاراعاندا حاللاج مانسۇردىڭ دار الدىنداعى اقىرعى ءسوزى مىناداي بولعان ەكەن.
«ەي، اللام! قۇلدارىڭ مەنىڭ ساعان دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگىم ءۇشىن جازىم ەتپەككە وسىندا جينالدى. ولاردى شىن راحىمىڭمەن كەشە گور. ەگەر دە سەن ماعان بەرگەن سىرلاردى (حيكمەتتى) ولارعا دا ءناسىپ ەتكەنىڭدە ءسوزسىز مەن تۋرالى بۇلاي ويلامايتىن ەدى».
راس، بۇل كورىنىستى اركىم (سول داۋىردە) ءوز دەڭگەيىندە باعامداعانى انىق (وسى ءبىر وقيعا توبىرعا تەك شىندىقتى تۇسىندىرەمىن دەپ عازيز باستارى اجال قۇشقان گاليلەي مەن برۋنو ءام جاننا د،ارك ىسپەتتى ادامزات اقىلماندارىنىڭ تاعدىرىن دا ەسكە سالادى ەكەن). قۇر كوزبەن عانا قالعان قوجا-مولدالاردىڭ حاللاجعا قىلعان ارەكەتتەرى جوعارىداعىداي بولسا، كوكىرەك كوزىمەن پايىمداعانداردىڭ كوزقاراسى بۇعان مۇلدە كەراعار بولعان. سونداي پىكىر ايتۋشىنىڭ ءبىرى – ايگىلى عۇلاما عالىم يمام عاززالي. عازالي ايتادى: «ەگەر ءبىر توستاق ىدىسقا كەز كەلگەن رەڭدەگى سۋسىن قۇيساڭ، شىنىدان توستاقتىڭ بەينەسى ەمەس، سۋسىننىڭ رەڭى كورىنەدى. مىنە، وسى سياقتى جۇرەگىندەگى اللانىڭ كورىنىسىن كورگەن ادام ءوزىن ەمەس، تەك جاراتۋشىسىن عانا كوردى. سوندىقتان حاللاج مانسۋردىڭ ءوزىن «ءانا-ل-حاق» دەپ جار سالۋى وسىنداي (حالدەن) ەدى» دەيدى. اللاعا دەگەن اسقاق سەزىمدى بۇدان ارتىق قالايشا (تاتپىشتەپ) تۇسىندىرۋگە بولادى. اشىعىن ايتايىق، ابايدىڭ كەي ولەڭدەرىندە اللاعا دەگەن وسىنداي مەتافيزيكالىق كەڭىستىك پەن بيىك مەجە بار. مۇنى ءبىر سوزبەن عانا «حاللاجدىق ءحال» دەپ اتاساق تا بولادى.
«عاشىقتىڭ ءتىلى – ءتىلسىز ءتىل...»
I
ايگىلى نەمىس فيلوسوفى فريدريح نيسششە ءوزىنىڭ «زاراتۋشترا سولاي دەدى» ەڭبەگىندە زاراتۋشترانىڭ اۋىزىمەن بىرەگەي (ابايشا تولىق) ادامنىڭ بولمىسى جايىندا ايتادى. ادامزاتتى تەك بىرەگەي بولۋعا شاقىرىپ، وعان كوتەرىلە الماعانداردى توبىردىڭ ساناتىنا جاتقىزاعان نيسششە: «بىرەگەي ادام دەگەنىمىز – تەڭىز، ونىڭ ىشىندە سەنىڭ مەنسىنبەۋشىلىگىڭ مەن ناداندىعىڭ تۇنشىعادى. ادام ءۇشىن مايمىل دەگەنىمىز نە؟ ءبىر ءتۇرلى كۇلكىلى ەمەس پە؟ توبىر دا (بىرەگەي ادام ءۇشىن) ءدال سونداي بەيشارا مازاق قانا» دەيدى. كەمەڭگەردىڭ كەيىسى مەن قاتاڭ تالابىنا ەش كەلىسپەسكە بولمايدى. راسىندا، اللا تاعالانىڭ ادامزاتتى ءوز كەمەل ۇلگىسىندە حاليفات (ورىنباسار) ەتىپ تاعايىنداپ، وعان ءوز رۋحىنىڭ تاراپىنان دەم ۇرلەپ جاراتقانداعى دەڭگەيى وسى بولعانى ما؟
II
ادام ءوز بويىنداعى يگىلىكتەردى تولىعىمەن سارپ ەتىپ، بىرەگەيلىك بيىگىنە كوتەرىلگەندە عانا اللا مەن ادام اراسىندا ەركىن تىلدەسە الاتىن سۇحبات ورنايدى ەكەن (ماقالا باسىندا ەپيگرافقا الىنعان پايعامبار ءحاديسى دە وسىنى مەڭزەيدى). سوندا قالاي، اللا مەن ادام سويلەسە الا ما؟ ارينە، باسقالاي ولشەمدە دەيمىز.
«...اللانىڭ ءسوزى – ءقارىپسىز، داۋىسسىز. اللا تاعالانىڭ كورمەگى، ەستىمەگى، ءبىز سەكىلدى كوزبەنەن، قۇلاقپەن ەمەس، كورگەندەي، ەستىگەندەي بىلەتۇعىن عىلىمنىڭ ءبىر سيپاتى» دەيدى حاكىم ءوزىنىڭ وتىز سەگىزىنشى عاقلياسىندا. مىنە كوردىڭىز بە، ابايدىڭ «عاشىقتىڭ ءتىلى – ءتىلسىز ءتىل» ولەڭىنىڭ كىلتى دە وسى جەردە جاتىر. ءبىر شىندىقتىڭ شەتىن سوگەيىك. اقىننىڭ قىرىق بەس قارا ءسوزى (ونىڭ) كەي ولەڭدەرىنىڭ ءتاپسىرى ەكەندىگىن كوبىمىز اڭعارا بەرمەيمىز.
«عاشىقتىڭ ءتىلى – ءتىلسىز ءتىل
كوزبەن كور دە ىشپەن ءبىل.
سۇيىسەر جاستار قاتە ەتپەس،
مەيلىڭ يلان، مەيلىڭ كۇل...»
«اللانىڭ ءسوزى – ءقارىپسىز، داۋىسسىز» بولسا، بۇل ەندى «ءتىلسىز ءتىل» بولماعان دا نە بولدى سوندا. «اقيقات باس كوزىمەن ەمەس، جۇرەك كوزىمەن كورىنەدى» دەگەن شاكارىم پىكىرىنە توقايلاسساق، اللانىڭ حيكمەتىن «كورمەك» پەن «بىلمەككە» كوكىرەك كوزى كەرەك قوي. حاكىمنىڭ بۇل جەردەگى قولدانىپ وتىرعان «كوزى» وسى. ال، ەكى جاس اراسىنداعى ءوزارا سۇيىسپەنشىلىكتەن عاشىقتىق ۇعىمىنىڭ پارقى مۇلدە بولەك ەكەندىگىن اشالاپ كورسەتكەن اقىن، بۇعان يلانۋ مەن يلانباۋدى اركىمنىڭ ءوز قۇزىرەتىنە قالدىرادى. اگاراكي، بۇل شۋماقتى گنوسەولوگيالىق (تانىمدىق) تۇرعىدا ەمەس، تىكەلەي عانا تۇسىنەتىن بولساق، ولەڭ مازمۇنى: «عاشىقتىڭ ءتىلى – ءتىلسىز ءتىل. جاستاردىڭ ەكەۋارا سۇيىسپەنشىلىگىندەگى مۇنداي قۇپياعا مەيلى سەن، مەيلى سەنبەي-اق قوي» بولىپ شىعادى ەمەس پە؟ ال ابايدىڭ بۇلايشا ارزان سويلەمەسى ايدان انىق قوي.
ول تىلگە ەدىك وڭتايلى
ءقارىپسىز ءبىلىپ سوندايدى.
ءبىلىپ-اق، ۇعىپ قويۋشى ەك،
ەندى ىشىمە قونبايدى»
بۇل جەردەگى عاشىقتىق دارگەيىنىڭ «سۇيىسپەنشىلىك ليريكاسىنا» تيتتەي دە قاتىسى جوقتىعىن قايىرا ايتقىمىز كەلەدى.
عاشىقتىق ءحال – جەل شايقاعان قاۋىرسىنداي تىم وينامالى نارسە (تاساۆۆۋفتىك تانىمى بار ادامعا بۇل ويىمىز بىردەن تۇسىنىكتى بولار دەگەن نيەتتەمىز). كەمەل ادامنىڭ اللاعا دەگەن قاتىناسىندا ەشقانداي ەسەپتىك (ساۋداگەرلىك) مازمۇن جوق. ونىڭ بار ويى مەن اڭسارى تەك ءوزىن-ءوزى كۇزەتۋمەن بولادى. جاراتقانمەن ديدارلاسۋ ولشەمىنە ءوتۋدىڭ حاكىم ايتاتىن «اللا تاعالانىڭ كورمەگى، ەستىمەگى، ءبىز سەكىلدى كوزبەنەن، قۇلاقپەن ەمەس، كورگەندەي، ەستىگەندەي بىلەتۇعىن عىلىمنىڭ ءبىر سيپاتى» وسى بولسا كەرەك-ءتى. باباتانىمنىڭ: «ءوز ءمىنىن بىلگەن اۋليە» (اللانىڭ دوسى) دەپ وتىرۋى دا وسى ءبىر دەڭگەيدىڭ تانىمدىق تۇسىندىرمەسى ءتارىزدى. ەندەشە ەكىنشى شۋماق – اباي كوڭىل كۇيىنىڭ وسىنداي ءبىر الەمتاپىرىق سۋرەتى. جاراتقاننىڭ ءقارىپسىز حيكمەتىن بىردەن تۇسىنەتىن دارگەيىنە جۇرەگىن شاباقتاعان رۋحاني ءحالى. بىرەر ءسات بيىك دەڭگەيدەن تابىلماعان تانىمىنا شىن نالىعان نازى ىسپەتتى. اقىننىڭ اقىرلاسار ساتىندەگى «ەندى ىشىمە قونبايدى» ءحالى وسى ويىنىڭ ىشكى حابارى عوي. عاشىقتىق ءتىل – تىلسىمدىق تانىم دەدىك. ماتەريالدىق سانا كوكجيەگىمەن مۇنداي قازىنا قاباتتارىنان ءباھرا الۋ دەگەنىڭىز تەك وتىرىك عانا. عاشىقتىق تىلگە جەتۋ بىرەگەيلىك بيىگىنە كوتەرىلگەندەردىڭ عانا ماڭدايىنا جازىلاتىن باقىت دەسەك، اقىننىڭ ەكى-اق اۋىز عازالىنان ءبىز وسى تانىمنىڭ دەرەك ىزدەرىن انىق اڭعارىپ وتىرمىز. اباي ولەڭى لوگيكالىق ەسەپ ءتارىزدى. اقىننىڭ وسى ءبىر قوس شۋماق ولەڭىنىڭ ەڭ كۇردەلى ەسەپتەن ەشقانداي ءبىر ايىرماشىلىعى جوق. جۇمباقتىڭ جاۋابىن ءبىز سول (ەسەپ اۆتورىنىڭ) «جۇرەگىمنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلا» تەورەماسىنىڭ ىشىنەن تاپتىق. وسىمەن ءسوز تىزگىنىن تارتامىز. ويىمىزعا قاتىستى تۇزەتۋ جاسايتىندار تالاپتانىپ جاتسا تەك عانا مارحاببات دەيمىز.
P.S «كيتاب تاسديح» (وتىز سەگىزىنشى قارا ءسوز) – اباي قازىناسىنىڭ التىن قاقپاسى. بۇل عاقليا وقىرمانعا تولىق تالدانىپ، ءالى سويلەگەن جوق. ءبىز جىپسەلەپ وتىرعان ويىمىزدىڭ نەگىزگى جۇلگەسىن دە وسى جەردەن ۇشىراتتىق. وسى تراكتات تولىققاندى تالدانعان كۇن، التىن قاقپا ايقارا اشىلىپ، تۇمەن جىلدارعا تاقىرىپ بولار قازىنا سامبىرلاپ سويلەي جونەلەتىن بولادى...
ەرتەگى مەن ميف
I
اڭىز بەن ءاپسانا، ەرتەگى مەن ميف جايىندا اڭگىمە وربىتكەندە سەرىكبول قوندىباي حاقىندا ءبىر اۋىز ءسوز ايتپاساق ۇجدان الدىندا سىن بولادى عوي. زامانانىڭ ءوزى بايگە. ءبىر ادامنىڭ داقپىرتىمەن ونەر قۋاتىنىڭ قارىمى نە بارى ونداعان جىلدارعا عانا جەتسە، بازبىرىنىكى عاسىرلارعا، ال ەڭ بىرەگەي تۇلعانىڭ ەسىمى مىڭجىلدىقتار الامانىنىڭ الدىندا بولادى. ەگەر دە وسى ءبىر بايگە ولشەمىنىڭ تەزىمەن قارايتىن بولساق، اباي مەن نيسشە، شوقان مەن سەرىكبول تۇعىرلاس تۇلعالار دەر ەدىك (بۇلار ءبىر كەڭىستىك بەلدەۋىندە بىرىمەن-بىرى ەمەن جارقىن سۇحباتتاسا الاتىن دانىشپاندار عوي). سەرىكبولدىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى ءال-فارابي (باباسى) سەكىلدى امبەباپتىعى مەن كوپ ءپاننىڭ كونتەكسىندە ەركىن قوزعالىپ، سۇبەلى وي قورىتا الاتىندىعى (عالىمنىڭ گەوگرافيا مەن فيلولوگيا، ارحيتەكتۋرا مەن مادەنيەتتانۋ، تەولوگيا مەن تاريح، فيلوسوفيا مەن اگيوگرافيا ىسپەتتى سان الۋان پاندەر سالاسىنداعى ىزدەنىسى وسى ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى). قۇدايشىلىعىن ايتايىق، قازاق الەۋمەتى ءۇشىن سەرىكبول قوندىباي تانىمىنىڭ اۋىزىندا ۇلكەن قارا «ق ۇلىپ» تۇر. «ەڭبەگىن وقىپ ەدىك ەشتەڭەسىن تۇسىنە المادىق» دەگەن كوزقاراستار وسى «ق ۇلىپتىڭ» ەش قوزعالماستان تات باسىپ تۇرعاندىعىن كورسەتەتىن انىق فاكتور عوي.
II
ادامزات بالاسى كىم؟ ونىڭ رۋحاني تانىمى قانداي باستاۋلاردان قاينار تارتادى؟ جاڭانىڭ ءوزى ەسكىنىڭ قايىرا جاڭعىرعان باستاپقى نۇسقاسى ەمەس پە ەكەن!؟ تۇپتەپ كەلگەندە ءيسى ادامزات بالاسىنىڭ ءبىر نۇكتەدەن تارالىپ ءتۇپسانا قازىعىنا ارقاندالىپ تۋاتىنى انىق بولعانى عوي.
«ادامزات بالاسى ءوزىنىڭ تۋعانىنان ولگەنىنە دەيىنگى ارالىقتا اتا-باباسىنىڭ جاقسى يا جامان ىس-ارەكەتتەرىن ۇدايى قايتالاۋمەن بولادى. ءبىراق، نە ءۇشىن ولاي ىستەلىپ جاتقاندىعىنان مۇلدە بەيحابار. قوعامنىڭ قازىرگى ورىن الىپ وتىرعان قيىندىقتارى مەن تاۋقىمەتتەرىن وڭتايلى شەشۋ ءۇشىن باستاپقى ۋاقىتقا قايىرا ورالۋعا تۋرا كەلەدى» دەيدى سەرىكبول. ءبىر تاڭدانارلىعى ءوزىنىڭ «شاتتانۋ ءىلىمى» ەڭبەگىندە نەمىستىڭ ۇلى فيلوسوفى فريدريح نيسشە دە وسى ويدى دالمە-دال قۋاتتاپ: «سەنىڭ بۇگىنگە دەيىنگى باستان كەشىرگەنىڭ شەكسىز قايتالانا بەرەدى. بارلىق باسىپ وتكەن جولىڭ وزىڭە اينىماستان قايتا ورالادى» دەسە، ۋ.فولكنەر «وتكەنىڭ ەشقايدا كەتپەيدى، وتكەنىڭ دە، كەتكەنىڭ دە سەنىمەن بىرگە، سەنىڭ ماڭگى بۇگىنىڭ» دەيدى. بۇل جەردەگى ادامزات بالاسىنا قايتا ورالا بەرەتىن ارەكەتتىڭ ءالميساقتان بەرگى اقپارات قورى ەكەندىگى ءشۇباسىز. ءبىز بۇل وي شۇڭەتىنەن ميف پەن ەرتەگىنىڭ كونە اقپارات كوزى ەكەندىگىن، ول ىلكىدەگى ءيسى ادامزات بالاسىنىڭ ءتۇپسانالىق تانىمى بولعاندىعىن انىق اڭعارىپ وتىرمىز.
ەندەشە كونە اقپاراتقا رەكونسترۋكسيا جاساۋ دەگەنىمىز – ءوز-ءوزىڭدى ەتەنە تانۋمەن ءتول بولمىسىڭمەن قايىرا قاۋىشۋدىڭ رۋحاني پلاتفورماسى. مۇنىڭ (ياعني ءميفتىڭ) اتاۋىنا قاراپ بىزدەرگە وتكەن ءومىردىڭ نە قاجەتى بار دەسەك قاتتى قاتەلەسەمىز (ءبىزدىڭ كىم ەكەندىمىز، قانداي اۋلەتتەن شىققانىمىز سەكىلدى، تۇتىنعان اقپارىمىز بەن سەنگەن قۇندىلىقتارىمىز دا ءدال وسىنداي تەكتىك ساپامىزدى كورسەتەدى). ەندەشە، ەسكىنى پايىمدار پاراسات باسپالداعىنا كوتەرىلمەي جاڭانى يگەرۋ دەگەنىڭىز تىپتەن بوس ءسوز (ءقازىر قانداي دا ءبىر مادەني يا ساياسي قۇبىلىسقا باعا بەرە الماي، باسىمىزدىڭ قاتىپ وتىرعانى دا وسى ءبىر وي مەشەلدىگىنەن بولىپ وتىر. قوعامدا بوي كوتەرگەن نەبىر الەۋمەتتىك سۇراقتاردىڭ ءنار الاتىن ءوز تامىرى بار. سونى تاپ باسىپ تانىعاندا عانا ونىڭ ەم-دومىن جاساپ، ساۋىقتىرىپ الۋعا بولادى). قايىرا ايتايىق، ەسكى مەن جاڭا اكە مەن بالانىڭ وي-ارمانى سەكىلدى. اگاراكي ۇيلەسىم (گارمونيا) بولماسا تاس-تالقانى شىعادى. ءبىر قىزىعى، بالانىڭ دا قارتايىپ اكەگە (دۇرىسى ەسكىگە) اينالاتىنىن، ول دا كەزەگى كەلگەندە، ۋاقىت ىرعاعىمەن ميفتىك مالىمەتكە ۇلاسىپ كەتەتىندىگىن ەش ۇمىتپاعانىمىز ءجون. وسى ءبىر وي جوسىنىمىزدى قوندىباي ماتريساسىنا سالىپ باعامدار بولساق، ەرتەگى مەن ميف دەگەنىمىز ەرىككەننىڭ ەرمەگى ەمەس، ۋاقىت توزاڭىنا كومىلگەن ادامزاتتىڭ ىقىلىم كەزەڭدەرىندەگى تانىمى ەكەن. سەرىكبول قوندىباي وسى اتالعان تانىمعا باسقاشا قاراۋ پاراديگماسىن ۇسىنىپ وتىر. مىنە، ماسەلەنىڭ ۇلكەنى دە وسى...
III
تاريحتان تابارىككە تەك ءسوز عانا امان جەتەدى ەكەن. تاۋدىڭ دا تاۋسىلىپ توپىراققا اينالىپ كەتكەن كەزەڭدەرى بولعان. وسىدان 30-40 مىڭجىلدىقتار بۇرىن الەمنىڭ ءبىرتۇتاس بولعاندىعىن ءبىز، قادىم زامانداردان حابار بەرەگەن قازاق ماقال-ماتەلدەرىنەن اڭعارىپ وتىرمىز. «ءپىل اۋىر ما ءزىل (مومونت) اۋىر ما»، «بۇلاننان ۇلكەن اڭ بولماس، بۇلانايدان (گيمالايدان) بيىك تاۋ بولماس»، «جاندىدا بالىق (كيت)، جانسىزدا قامىس ۇلكەن». وسى تاقىلەتتەس سوزدەردىڭ ءبارى تالىقسىپ جەتكەن تاريح جادىگەرى. وكىنىشتىسى سول، تۇراننىڭ كەردالاسىن كەزگەن ءاپسانا اڭىزدارىن وتارلىق ولشەم قىپ- قىزىل قيالعا اينالدىردى. كەساپاتى سول، ورىستان وزگەسىن ۇلت ساناتىنا قوسپاعان كەلتە تاريح كەمباعال سانا يەلەرىن دايارلادى. نە نارسەنى بولسىن تۋرا قابىلداپ تۇسىنەتىن وسى «وقىمىستىلارىمىز» مۇگەدەك ميلارى قورىتا الماعان سوم دۇنيەلەرىمىزدىڭ بارلىعىن «قيال-عاجايىپ ەرتەگىلەر» تىزىمىنە جاتقىزا بەرىپتى. ولاردىڭ ادامزاتتىڭ بۇگىنگە دەيىن تالىقسىپ جەتكەن قازىناسىن بالا-شاعانىڭ عانا ماڭايىنا ماتاپ، ەرتەك اتاۋلىعا تەك ءسابيدى تىنىشتاندىراتىن قۇرال ەسەبىندە قاراۋى قانداي وزەك ورتەر وكىنىش بولعان دەسەڭىزشى. ءاسىلى، ەرتەگى دەگەنىمىز وتە ەرتە (ىقىلىم) كەزەڭدەردەگى وقيعالاردىڭ ءومىر جىلناماسى مەن دەرەگى ەمەس پە ەدى!؟ ايتالىق، اكادەميك قانىش ساتبايەۆ ىلكىدە جەزقازعان جەرىنەن ميلليونداعان توننا مىستىڭ مىسىرلىق پەرعاۋىندارعا جول تارتقاندىعى جايىندا جازادى. مۇنى كەن-مەتاللۋرگيا زەرتتەۋ سالاسىنىڭ بىلگىرى، ورىس اكادەميگى ح. بولل دا راستاعان بولاتىن. وسى ورايدا مىنا ءبىر دەرەكتىڭ شەتىن شىعارايىق. قازاقتىڭ قاراپايىم عانا «ەرتوستىك» ەرتەگىسى وسى ءبىر وقيعانىڭ جىلنامالىق شەجىرەسى بولۋى بەك مۇمكىن. ماسەلەن، جۇڭگو عالىمى سىما سيان ەرتوستىك ەرتەگىسىندەگى وقيعالاردى كونە داۋىردەگى عۇن تاريحىمەن بايلانىستىرادى. ەرتەگىدەگى مىستان (نەمەسە جالماۋىز كەمپىر) وقيعانىڭ ەڭ باستى قوزعاۋشى ءارى شيراتۋشى كەيىپكەرى. «قازاقتىڭ ميفولوگيالىق ەرتەگىلەرىندە قاھارماندى مىستان-كەمپىردىڭ جۇتىپ الىپ، بۇرىنعىدان الدە قايدا كۇشتى ەتىپ شىعارادى. مىستان-كەمپىر، ەتنوگراف ە.كوكەەۆتىڭ ايتۋىنشا، مەتاللۋرگيامەن تىعىز بايلانىستى پەرسوناج» دەپ جازادى ت.اسەمقۇلوۆ. مۇنداعى كەيىپكەرلەر ەسىمىنىڭ كەن ونەركاسىبىمەن ەتەنە بايلانىستى ەكەندىگىن عۇزىحان اقپانبەك مىرزا دا ءبۇي دەپ تاراتادى. «بۇل جەردەگى «جىلان باپى» ۇعىمى جەرگە تۇسەتىن قاقپا مەن ەسىكتى بىلدىرەدى. ەرتەگىدەگى كەنجەكەي ءسوزىنىڭ ءتۇبىرى «كەنجە» ەمەس «كەن». ال «جەكەي» ءجۇرىس پەن قوزعالىستى بىلدىرەدى. وسى تۇرعىدان كەلسەك كەنجەكەي دەگەن ءسوز «كەن يگەرۋ» دەگەننىڭ يشاراسى. ال «شىنتەمىر» ۇعىمىنا كەلسەك (ناعىز) شىن تەمىردى ءوندىرۋ وتە قيىن پروسەسس. تازا تەمىردىڭ قۇرامىنا مىشياك (تورى) كىرىپ كەتسە تەمىردىڭ قاسيەتى بۇزىلىپ كەتەدى. ەرتەگىدەگى پەرىنىڭ قىزى بەكتورىمىز وسىنىڭ ءدال ءوزى. «سورقۇدىقتىڭ باسىنا سورعا بولا قوندى اكەم...» دەپ كەلەتىن ولەڭ جولدارىنداعى سورقۇدىق مەكەنى جەزقازعان وڭىرىندە ءالى كۇنگە ساقتالعان». سوندا وقيعانىڭ گەوگرافيالىق ارەالى ارقا توپىراعىندا بولىپ، ول مىڭ جىلدىقتار جىلعاسىمەن جىلىستاي اعىپ وبرازدى اڭگىمە جەلىسىنە ۇلاسىپ كەتكەنى عوي. بىزدىڭشە، ەرتەگىدەگى تاۋسوعار مەن كولتاۋىسار، جەلاياق پەن ساققۇلاق سەكىلدى كەيىپكەرلەر مىس وندىرۋدە قولدانىلعان پارمەندى قۇرىلعىلار ما دەيمىز (توستىكتىڭ جان جولداستارى بولىپ جۇرگەندىگى دە سول عوي). وسى بىرىككەن سوزدەر كومپونەنتىندەگى ەر+توستىك پەن كەن+جەكەي، مىس+تان مەن شىن+تەمىر، جانە شويىن+قۇلاق اتاۋلارىنداعى توستىك پەن كەن، مىس پەن تەمىر ءام شويىن ۇعىمدارى جايدان-جاي (كەزدەيسوق) قويىلا سالعان دەپ ەندى ايتالار ما ەكەنبىز؟ بۇلاي دەپ بۇرا سويلەۋگە ەشكىمنىڭ دە جۇرەگى داۋالاي قويماس دەگەن ويدامىز.