«قوزى كورپەش» جىرىنىڭ گەنەزيسى

ءبىرىنشى بۇراۋ

(بەتاشار ءسوز)

جاپون ەرتەگىلەرىنىڭ بىرىندە:

«و، ميامينو القابى

نە دەگەن قالىڭ شىق...» دەپ ءار ءشوپ باسىنا تۇنىپ مارجانداي جىلتىراعان عاجايىپ كورىنىستى سۋرەتتەگەن جاس اقىننىڭ وسى ءبىر ەكى جول ولەڭىن اياقتاي الماي اجال قۇشاتىنى بار-دى. كەيىنىرەك بۇل قوس جول عازالعا ۇستازى ءبۇي دەپ ءبىر جول ولەڭ قوسارلاپ تۇيىندەگەندەي بولادى. سوندا شاكىرت پەن ۇستازدىڭ ءوزارا ۇندەستىگىنەن تۋعان ليريكالىق دۋەتى تومەندەگىدەي بولىپ ءتۇزىلىپ شىققان عوي.

- و، ميامينو القابى

نە دەگەن قالىڭ شىق؟!

جۇلدىز بىتكەن

جەرگە كوشىپ العانداي.

عاجاپ! نەگە ەكەنىن قايدام، وسى ءبىر ماقالانى جازۋ بارىسىندا ءبىر شۋماق جاپون جىرىنىڭ قايىرا ەسىمە تۇسكەنى. سەبەبىن بىلمەيمىن، بالكىم، شىق پەن جۇلدىزدى ءوزارا شەندەستىرگەن عازالدىڭ تىم اسەرلى بولعاندىعىنان شىعار. مەنىڭ بار بىلەتىنىم، كوشپەلى قازاقتىڭ القاراكوك اسپانىندا جامىراعان جۇلدىزداردىڭ بابالار قيالىن قىتىقتاپ، ونىڭ ءار قايسىسى كەۋدەدە جىر بولىپ مازداعانى ەدى. جۇلدىزدىڭ سان قيلى جىر مەن داستان تاقىرىبىنا تياناق بولعاندىعىن ءدال وسى ارادا شەگەرە تۇرىپ، ەڭ اۋەلى ونىڭ ادام تاعدىرىنا قاتىسى حاقىندا ءبىرقادار ءسوز شىعىنداي كەتەيىك. ارىدە بابالارىمىز پاراقتاعان «مۋحيت»، «مانافيع»، «قازيحان» سەكىلدى تىم كونە تىلسىمدىق ەڭبەكتەرمەن قاتار بەكاسىل اۋليەنىڭ «جۇلدىزناماسىن»، ءماشھۇر مەن ماشانيدىڭ اسپان دەنەلەرىنە قاراستى ەڭبەكتەرىن وقي وتىرىپ جوعارىداعى بايلامعا شىن يلانادى ەكەنسىڭ. اتالعان ەڭبەكتەردە جۇلدىز بەن ادامنىڭ ىشكى بايلانىسى جايىندا جان-جاقتى جازىلىپ، ءتىپتى، ءار ادامنىڭ تاعدىر-تالەيىنە دۇنيەگە كەلگەن مەرزىمىنىڭ (تۋعان كۇنى مەن ايىنىڭ) تىكەلەي قاتىسى بار ەكەندىگى ايتىلادى. بۇل كونە كىتاپتارداعى دەرەكتەرگە نانساق، ادام بالاسى جارىق دۇنيەگە كەلگەننەن باستاپ، ولگەنگە شەيىن اسپان دەنەلەرىنىڭ باقىلاۋىندا بولادى ەكەن. ماسەلەن، بالا العاش انا قۇرساعىنا بىتە سالىسىمەن-اق اسپان سايراندارىنىڭ (پلانەتالارىنىڭ) قارماعىندا بولىپ، ولاردىڭ ءار قايسىسى ءسابيدى قىرىق كۇن بويى باقىلاۋىندا ۇستايدى. العاش بولىپ زۇحال (ساتۋرن) ءوز باقىلاۋىنا السا، ودان كەيىن ءمىشتىرى (يۋپيتەر)، ءۇشىنشى ءمارىح (مارس)، ءتورتىنشى كۇن، بەسىنشى زاھرە (شولپان)، التىنشى عىتارد (مەركۋري)، جەتىنشى بولىپ اي باقىلاسا، ءسابي ومىرگە شىر ەتىپ كەلگەن كۇننەن باستاپ ەندى وسى ءتىزىم كەرىسىنشە جۇرەدى. العاش بولىپ اي ءتورت جىلعا دەيىن بالانى ايالاپ باقسا، 4-12 جاسقا دەيىن مەركۋري، 13-20 جاس ارالىعىندا شولپان، 25-37 جاسقا دەيىن كۇن، 37-49 جاس ارالىعىندا مارس، 50-63 جاسقا دەيىن يۋپيتەر ودان كەيىنگى قالعان عۇمىرىندا ادام بالاسى ساتۋرن پلانەتاسىنىڭ دارگەيىندە بولادى دەيدى. بىزدە ءبىر وتە جاڭساق كوزقاراس قالىپتاسقان. جاڭالىق اتاۋلىنىڭ ءبارى XXI عاسىرعا عانا ءتان دەپ تۇسىنەتىن. نەبىر عاجايىپتارعا تولى ۇلى وركەنيەتتەر ۋاقىت امىرىنە شىداس بەرمەي جەر ۇستىنەن ءبىرجولا ءىزىم- عايىم جوعالىپ تىندى. ايتالىق، ادامنىڭ وزىنە ەرلى-زايىپسىز رەپرودۋكتيۆتى جولمەن گەنەتيكالىق كوشىرمە جاساۋى (ياعني، كلونداۋ) بۇگىن عانا ەمەس، كەشەگى كونە عاسىرلاردىڭ دا ەنشىسىندەگى دۇنيە ەكەن. اقجان ماشاني ادامنىڭ دەنە جاسۋشاسىنىڭ يادروسىن ارنايى شىنى تۇتىكشەلەرگە سالىپ، ونى جوعارىداعى جەتى پلانەتا باعىتىنىڭ استىنا قويىپ قولدان ادام جاساۋ، ورتا عاسىرلاردا-اق بولعاندىعىن العا تارتادى. مىنە، وسىعان قاراپ-اق جوعارىداعى دەرەكتەردىڭ ەش نەگىزسىز ەمەس ەكەندىگىن تۇسىنۋگە بولادى.

ءتورت تەك

(اقجان ماشانيدىڭ «پەشەنە كەستەسى»)

ءبىز عالامدى قۇراۋشى ءتورت تەك تۋرالى جاقسى بىلەمىز. دەسەك تە مۇنىڭ ءتۇيىنىن تاراتىپ بەرۋ ءۇشىن ءسوز كەزەگىن اۋەلى ماشھۇر-جۇسىپكە بەرەلىك. «...بۇلاردىڭ باسىن ءبىر اراعا قوسىپ، بىرىكتىرىپ تۇرعان: وت، سۋ، توپىراق، جەل – تورتەۋى ءبىر جەرگە جيىلۋمەن دەنە بولدى. ادام دەنەسىندە وسى ءتورت نارسە بارماقتىڭ كولەمىندەي عانا كوزدىڭ ىشىنەن تابىلادى. كوزدىڭ اشىلىپ، جابىلىپ تۇرعانى – جەل بارلىعىنا دالەل. جاس اعادى، سۋ بارلىعىنا دالەل. ءبىر نارسە تيسە جارق ەتەدى، وت بارلىعىنا دالەل. ءبىر ارادان قوزعالا الماي تۇرعانى – توپىراق بارلىعىنا دالەل. جەلدەن قورىتىلىپ، قان بولادى. وتتان قورىتىلىپ، زەردە بولادى. سۋدان قورىتىلىپ، قاقىرىق بولادى. توپىراقتان قورىتىلىپ قاراقۇرىم (قورىم) بولادى. ...قان – سۋ ورنىندا، ىلحىم – جەل ورنىندا. زەردە – وت ورنىندا، قاراقۇرىم – توپىراق ورنىندا» دەيدى عۇلاما. باباتانىمدا وسى تورتەۋدىڭ ءتۇپ نەگىزىنە ادامنىڭ تارتىپ تۋاتىنى، بۇل تورتەۋى ادام مىنەزىنە دە اسەر ەتپەي قويمايتىنى حاقىندا ايتىلادى. قالاي دەسەڭىز دە ادام ۇلى تابيعاتتىڭ تۋىندىسى عوي. ءتانى توپىراق پەن سۋدان، وت پەن جەلدەن قۇرام تاپقاندىقتان، ونىڭ مىنەزىنەن وسى ءتورت تەكتىڭ كورىنىس بەرمەي قويماسى انىق (مۇنى ايتقانداعى سەبەبىمىز، كۇللى تۇركى حالىقتارىنىڭ اسا قۇندى جادىگەرىنىڭ ءبىرى ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇداتعۋ بىلىگ» (قۇتتى بىلىك) كىتابىنىڭ بەسىنشى تاراۋىندا وسى ءتورت تەك پەن جەتى پلانەتانىڭ ءوزارا قاتىناسى جايىندا مول ماعۇلۇمات بار). ءار ادامنىڭ وزىنە عانا ءتان جۇلدىزى بولادى دەپ پايىمداعان قازاق دۇنيەتانىمى ادام مىنەزىن مىناداي: «توپىراق تەگى»، «سۋ تەگى»، «جەل تەگى»، «وت تەگى» دەپ ءتورت توپقا ءبولىپ وعان ارنايى انىقتاما بەرگەن (ماسەلەن، توپىراق تەكتى ادام سالماقتى، سۋ تەكتى ادام سەكەمشىل، جەل تەكتى ادام قوزعالىسىتى بولادى دەگەن سەكىلدى). ادام تەمپەرامەنتىن «حولەريك»، «فلەگماتيك»، «سانگۆينيك»، «مەلانحوليك» دەپ اتاپ، وعان قوسا قان توبىن دا ءدال وسىلايشا تورتكە ءبولىپ قارايتىن بۇگىنگى عىلىمنىڭ ايتىپ وتىرعانى ىلكىدەگى ءبىزدىڭ بابالار جازباسىمەن بىردەي ەكەندىگىنە كادىمگىدەي قايران قالاسىڭ. ەندى مىنا ءبىر قىزىقتى قاراڭىز. ءبىز كەيدە وزىمىزگە ەش قاتىسى بولماسا دا ءبىر ادامدى كورگەندە قاراپتان-قاراپ ونى جانىمىز جاقاتپاي تۇرادى. مۇنىڭ سەبەبىن بەكاسىل اۋليە: «توپىراق پەن سۋ، وت پەن جەل دوس. ال توپىراق پەن جەل، وت پەن سۋ ءوزارا دۇشپان. مۇنىڭ عىلىم ەكەنىن ءبىلىڭىز» دەيدى. بۇدان ءبىز وت پەن سۋ، جەل مەن توپىراق تەكتى ادام مىنەزىنىڭ ( جۇلدىزىنىڭ) ءاماندا بىرىنە-بىرى سايكەس كەلمەيتىنىن اڭعارامىز. ەندەشە، ءبىز ادەتتە كوپ ايتاتىن، ءبىراق تا ماعىناسىنا ەش بويلاي بەرمەيتىن «جۇلدىزىم جاراسپادى» يا بولماسا «جۇلدىزىم قارسى» سوزدەرىنىڭ تانىمدىق قاباتتارىندا وسىنداي قۇپيالار جاتقان بولدى عوي.

جەتى سايراننىڭ (پلانەتانىڭ) وزىنە ءتان ءوڭى مەن ءتۇسى بولاتىنىن، ماسەلەن يۋپيتەر (ەسەكقىرعان) كوك ءتۇستى بولسا، مارس (اراي) قىزىل، ساتۋرن (سانجار) سارى، شولپان اق، مەركۋريي (ايعىز) قارا ءتۇستى بولىپ ەسەپكە الىنادى. مۇنى جازىپ وتىرعانىمىز بۇل تۇستەردىڭ مۇشەل جىل ەسەبىن قايىرۋدا اسا قاجەت ەكەندىگى. سەبەبى ءار ون ەكى جىل سايىن بۇل تۇستەر جىلىستاپ ءوز رەتىمەن ورىندارىن اۋىستىرىپ وتىرادى. وسىعان قاراپ-اق قازاقتىڭ نۇجىم (جۇلدىز) عىلىمىن ەتەنە مەڭگەرىپ، ەشكىمگە ۇقسامايتىن استرونوميالىق قور قالىپتاستىرعانىن تۇسىنۋىمىزگە بولادى. ءبىر مىسال. ادامنىڭ اشۋلانعانداعى ءساتىن بەينەلەيتىن «اۋىزىنان اق يت كىرىپ، كوك يت شىعۋ» ءسوزىنىڭ ءتۇپ توركىنىن ىندەتىپ كورەيىك. بىزدىڭشە بۇل ۇعىمنىڭ ادام اشۋىنا ەشقانداي دا قاتىسى جوق، بۇل بۇرناعى جۇلدىزشىلاردىڭ كۇندەلىكتى قولدانىلاتىن استرونوميالىق ءتول تۇسىنىگى دەگەن ويدامىز. ون ەكى جىل بولعاندا بەس ءتۇستىڭ ءوز كەزەگىمەن الماسىپ، ول ءار كىرگەن جىل جانۋارىنا تەلىنىپ وتىراتىنىن جوعارىدا اتاپ وتتىك. بۇل جۇلدىزشىنىڭ (اق) يت جىلىنىڭ كىرۋىمەن (كوك) يت جىلىنىڭ شىعۋ اراقاتىناسىن ەسەپتەۋىنەن تۋعان ءتول تەرمين بولسا كەرەك-تى. قۇس جولىنىڭ يت جۇلدىزى باسىندا ورنالاسسا، قيان (كونەك) جۇلدىزى اياعىندا ورنالاسقان. اراسىنىڭ الشاقتىعىنان بۇلارمەن شەندەسەتىن ەشبىر جۇلدىز جوق دەيدى جۇلدىز تانيتىن قاريالار. قازاقتىڭ تىم الىس ءسوزىن «يت ارقاسى قياندا» دەپ اتاۋىنىڭ مانىندە دە وسى ءبىر سىر جاتۋى بەك مۇمكىن.

بەكاسىل بيبولات ۇلى: «جاۋزا جۇلدىزى عىتارد (مەركۋري) تابيعاتى سەكىلدى وتقا، ال ساراتان جۇلدىزى قامار (اي) تابيعاتى سەكىلدى توپىراققا ءتان» دەيدى. وسىعان قاراپ-اق بۇل ءتورت تەكتىڭ توبەدەگى جۇلدىزدارمەن ەتەنە بايلانىستا ەكەندىگىن ءتۇسىنۋ سونشالىقتى قيىن ەمەس ءتارىزدى. ال اقجان ماشانيدىڭ دەرەگىنە يلانساق، ادام تاقىلەتىنە وسى ءتورت تەك توپىراق پەن سۋ، وت پەن جەل عانا اسەر ەتىپ قويمايدى، ولاردىڭ سانى بەسەۋ دەيدى. ءسويتىپ، بۇلاردىڭ تىزىمىنە بەسىنشى ەتىپ كوكتى (ياعني جۇلدىزدى) قوسارلايدى. «عالامنىڭ قۇراۋشى تەگى بەسەۋ، ولاردىڭ ھانداس- قياس ورنەگى دە بەسەۋ. ءبارىنىڭ باسىن قوسقان بەستىك نەگىز لاتىنشا ونى quinta essentia (كۆينتەسسەنسيا – بەسىنشى تەك) دەپ اتاعان. قازاقتىڭ ماڭدايعا جازىلعان پەشەنە ۇعىمى دا ءدال وسى بەس انا (بەس ەنە) ماعىناسىنان شىققان دەپ بىلەمىز» دەپ وي تۇيىندەيدى. عالىمنىڭ ايتقانىمەن كەلىسپەسكە بولمايدى (بۇعان باسقالاي ەش ۇعىمعا تەلىنبەيتىن وت +انا، جەر+انا (ياعني توپىراق)، سۋ+انا سەكىلدى تۇسىنىكتى قوسىڭىز). قازاقتىڭ «بەسەنەدەن بەلگىلى» ءسوزى دە و باستان-اق ماڭدايعا جازىلعان (پەشەنە) ۇعىمىنىڭ دالمە-دال بالاماسى ەمەس پە؟ تاعدىردىڭ ءبىز ويلاعانداي بەيسانا ەمەس، بەس تەكتىڭ نەگىزىنەن تۇراتىنىنا وسى بەسەنە ۇعىمى نەگىزگى ينتەرپرەتاسيا بولا الادى دەگەن ويدامىز.

«قوزى كورپەش» جىرىنىڭ گەنەزيسى

دۇنيەدەگى كەز كەلگەن زات بەلگىلى ءبىر ماقساتپەن جارالعان دەسەك، زەڭگىر كوكتە جامىراعان ءار جۇلدىز جاي عانا جارقىراعان وت ەمەس ەكەن. جەر جارالىپ، سۋ اققالى بەرگى جىلنامانى ىشىنە قاتتاعان جىر-اڭىزدارعا جاداعاي ءام قوراش تۇسىنىكپەن قاراۋدان اسقان پارىقسىزدىق جوق.

مىنە، ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىنىڭ كەي ۇعىمدارى دا وسىنداي ساكرالدى مانگە يە. سول ءۇشىن دە (جۇلدىزدارعا قاتىستى) جوعارىداعى تۇسىندىرمەنى جازۋعا تالاپتانىپ باقتىق. ءار شىعارما ايتۋشى مەن جەتكىزۋشىنىڭ تاراپىنان بايىپ، ءوز ءداۋىرىنىڭ ۋاقىتىنا ساي تاپسىرلەنىپ وتىراتىنى تاعى دا شىندىق. ارينە، بۇدان بولىپ ءتۇپنۇسقا تۇبەگەيلى جويىلىپ كەتەدى دەگەن ۇعىم تۋماسا كەرەك. ادامزاتتىڭ العاشقى جىرى ەسەبىندە ءمالىم گومەردىڭ «يليادا» مەن «وديسسەيا» پوەمالارى ەرلىك رۋحقا تولى. ءبىر قىزىعى، كونە جىردىڭ ىشىندە (استارلى تۇردە) اسپان دەنەلەرىنىڭ قوزعالىسى قوسا قامتىلىپ وتىرادى. بۇل جاعىنان گرەكتىڭ بايىرعى جىرىنىڭ قازاقتىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىمەن استرونوميالىق ءوز ۇقساستىعى بار. ءبىز «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىنىڭ جاسى الدە قايدا ارىدە، ول ءتىپتى «يليادا» مەن «وديسسەيدەن» دە ۇلكەن دەگەن پىكىردەمىز (ءسال سابىر ەتسەڭىز مۇنىڭ ءبارىن تومەندە ەگجەي-تەگجەيلى باياندايتىن بولامىز). ەڭ اۋەلى، بۇل عاجايىپ تۋىندىنىڭ استرونومياعا قاتىستى ەكەندىگىن العاش رەت اقجان ماشانيدىڭ ەڭبەگىنەن وقىپ قايران قالساق، كەيىن تالاسبەكتى وقىعاندا بۇل تاڭدانىسىمىز تىپتەن ارتا ءتۇستى. ءسوزىمىز دايەكتى بولۋ ءۇشىن ت.اسەمقۇلوۆتان ءبىر ءۇزىم مىسال كەلتىرەيىك: «...ءالى دە بولسا بىرەگەي، ءبىراق، ىشتەي ەكىگە ءبولىنۋ مۇمكىندىگى بار عارىش الەمى جىنىسسىز مارالدىڭ كەيپىندە بەينەلەنگەن. ...سارىباي – جارىق كۇننىڭ ساكرالدى (ياعني، كيەلى) بەينەسى، ال، قاراباي – قاراڭعى ءتۇننىڭ وبرازى. سارىبايدىڭ ۇلى قوزى – ماڭگىلىك تاڭنىڭ وبرازى، قوزىنى جاقسى كورەتىن بايان، مۇمكىن تاڭ جۇلدىزدارىنىڭ ءبىرى بولار. قوزىنىڭ اناسى مامابيكە – مۇڭ مەن قۇمارلىق، قورقىنىش پەن كۇدىكتىڭ جانە ادام بولمىسىنا قاتىسى بار باسقا دا قۇبىلىستاردىڭ تاڭىريەسى. كەلەسى كەيىپكەر قودار – قۇدىق تاڭىريەسى (قازاقتار ءالى كۇنگە دەيىن قۇدىقتى «قودار قازعان» دەپ اتايدى). ال قارابايدىڭ سان جەتكىسىز جىلقىسى – بۇل الەم، كەڭىستىك، كەيىننەن ول ادام بويىنا ەنىپ، ونىڭ جانى بولماق. مىنە، «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋدىڭ» قىسقاشا ميفولوگيالىق بەينەسى وسىنداي»، – دەيدى. ۇلى كوشپەندى حالىقتىڭ كونە جادىگەر جىرىنا بايلانىستى ەكى ەرۋديت عالىمنىڭ جاساعان عاجايىپ جورامالىن جوپتەي وتىرىپ، ءبىز اۋەلى ءوز ساۋ اقىلىمىزبەن قورىتقان شىندىعىمىزدى وقىرمانمەن بولىسكىمىز كەلەدى. ءسوز جوق، بۇل جۇلدىزداردىڭ قوزعالىسىنان تۋعان عاجايىپ جىر. ادامزات ءناسىلىنىڭ ۋاقىت ەسەپتەۋىنىڭ ەڭ كونە ءتۇرى جۇلدىز ەسەبى ەكەندىگى ءمالىم. حالىق جىرىندا كوپ كەزدەسەتىن «ول كەزدە جۇلدىز ەسەپ، ايدان بۇرىن» دەپ ايتىلاتىنى دا سول عوي.

ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا، بۇل جەردەگى قوزى – توقتى جۇلدىزى بولسا، بايان – بيكەش جۇلدىزى. اتالعان قوس جۇلدىزدىڭ توعىسۋى وقيعانىڭ ەڭ نەگىزگى تامىزدىعى بولعان. جىردىڭ ءون بويىندا ءجۇرىپ وتىراتىن « ۇلى كوش» وسى توعىستىڭ قوزعالىسى مەن ءسان سالتاناتى دەسەك تە بولاتىنداي. قازىرگى اياگوز توپىراعىنداعى «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» كەسەنەسى قوس عاشىقتىڭ ماڭگىلىك دامىل تاپقان زيراتى ەمەس، كەرىسىنشە ىلكى زامانالارداعى وبسەرۆاتوريانىڭ جىل مەزگىلىن باقىلايتىن نىساندارىنىڭ نەگىزگى بەلگىسى مەن كورديناتتارى ەسەبىندە. ءبىز جوعارىدا گرەك اقىنى گومەردىڭ قوس پوەماسى «يليادا» مەن «وديسسەيدى» جايدان-جاي مىسالعا العامىز جوق. جىرداعى جاي وعىن جىبەرگىش زەۆس – يۋپيتەر (ەسەكقىرعان) پلانەتاسى. گرەك اڭىزىندا بيكەش جۇلدىزى ادامدارعا جەر وڭدەۋدى ۇيرەتەتىن جەمىس قۇدايى دەمەترا بەينەسىندە. ەندى گرەكتەن شىعىپ وزىمىزگە قاراي ويىسايىق. جۇلدىزتانۋشى عالىم ءجۇنىس ساحييەۆ توقتى جۇلدىزىنا قاتىستى: «ەرتەرەكتە ءومىر سۇرگەن قازاق جۇلدىزشىلارى كۇن جولىنداعى زودياكتىڭ ون ەكى شوق جۇلدىزىنىڭ ءبىرى – توقتى جۇلدىزىنا ەرەكشە نازار اۋدارعان. كۇن ول شوقجۇلدىزدىڭ تۇسىنا كوكتەم شىعىپ، مال بىتكەن باۋىرىن كوتەرىپ، جاسىل شوپكە جايىلا باستاعاندا كەلىپ جەتەتىن بولعاندىقتان، توقتى جۇلدىزى دەپ اتاعان. ودان ەكى جارىق جۇلدىز بىردەن كوزگە شالىنادى. سوعان قاراپ حالقىمىز كەيدە ونى قوسجۇلدىز دەپ تە اتاعان»، – دەيدى.

استرونوم عالىمدار كۇننىڭ ءبىر شوقجۇلدىزعا قايتا اينالىپ سوعۋ ءۇشىن شامامەن 26 000 جىل، ال ءبىر شوقجۇلدىزدان ەكىنشى جىل باسىنىڭ تەڭگەرىسىنە 2 160 جىل ءوتۋى كەرەك دەيدى. ەندەشە توقتى مەن بيكەش جۇلدىزىنىڭ توعىسى بۇدان شامامەن 16 مىڭ 880 جىل بۇرىن بولعان دەپ قورىتىندى جاساۋعا بولادى. وقيعاداعى كەيىپكەرلەر ەسىمى دە اسپان دەنەلەرىمەن ەتەنە بايلانىستى. ماسەلەن، تاڭسىق (تاڭدا تۋاتىن) شولپان جۇلدىزى دەسەك، ەكەۋارا قۇدا بولماق نيەتتەگى قاراباي (قارا تۇندە جۇزگەن) اي ەسەبىندە بولسا، سارىباي كادىمگى كۇن ەسەبىندە. قازاقتا: «ادامنىڭ جاسى قۇدايدان ءبىر-اق جاس كىشى» دەگەن عاجايىپ ءتامسىل بار (بۇل ادام ءناسىلىنىڭ جاسى قانشالىقتى قادىم زامانالار قاتپارىنان سىر شەرتەتىندىگىن كورسەتەتىن شەجىرەلى ءسوز عوي). ولاي بولسا، «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرى وسى قوس جۇلدىز توعىسىنىڭ شىن كۋاگەرى مەن ءتىرى شەجىرەسى. بۇل باعزىدان تالىقسىپ جەتكەن جادىگەردىڭ بۇگىنگە ءبۇتىن جەتكەن ءبىر دەرەگى دەسەك تە بولاتىنداي.

(سۋرەتتى جي جاسادى)