قۇرمانعازى تۋرالى بىرەر ءسوز...

ەل اۋىزىنداعى ەسكى دەرەكتەرگە ۇڭىلسەك ۇلى كۇيشىنىڭ جان جارى اۋەس بولسا ۇستازى ۇزاق كۇيشى بولعان دەسەدى.

اۋەس - ءوز داۋىرىندە يگى جاقسىنىڭ ءبىرى اتانعان دان-داۋلەتتى يگىلىكتىڭ قىزى.

كۇيشىنىڭ ەكى پەرزەنتى بولعان دەسەدى. ءبىرى قازيجان بولسا، ەندى ءبىرى تۋعان باۋىرى بايعازىدان الىپ باۋىرىنا باسقان قۇباش ەسىمدى ۇلى.

بىردە قازيجان قاتتى اۋىرىپ توسەك تارتىپ جاتىپ قالىپتى.

سوندا كۇيشى:

«سۇراساڭ مەنىڭ اتىم قۇرمانعازى،

قۇتقارماس قاشسا قويان قۇمنان تازى.

ۇيىڭە دوسىڭ كەلىپ قۇرى اتتانار،

قايتەيىن كەدەيشىلىك مالدىڭ ازى.

كۇرەڭنىڭ توبىعىنان تارتتىم تاڭبا،

باي مەنەن باس يمەدىم بيگە، حانعا.

ارىقتاپ سارى اۋرۋدان تۇرعانىندا،

اس تاۋىپ بەرە المادىم قازيجانعا...»، – دەپ ولەڭ دە شىعارعان ەكەن.

قۇرمانعازىنىڭ باسىنداعى وسى ءبىر قامىرىق ءحال دومبىرا شاناعىنان كۇي بولىپ توگىلىپ، كەيىن ول ەل ىشىندە «قازيجان» كۇيى اتانىپ كەتكەن ەكەن.

جالپى ونەر اتاۋلى قۇرمانعازىعا ءوز اتالارى مەن قوسا ناعاشى جاعىنان دارىسا كەرەك. كۇيشىنىڭ بەسىنشى اتاسى بالتاباي دومبىراعا ءتىل بىتىرگەن ونەرپاز بولسا، جەتىنشى اتاسى ەرشى وراق اۋىز، وت ءتىلدى جان بالاسىنا ءسوز بەرمەگەن شەشەن ادام بولعان دەسەدى. ەل ىشىندەگى «ەرشىنىڭ ەركەگىن قويىپ، اۋەلى ايەلىمەن ايتىسىپ ال» دەگەن ءسوز وسىدان قالاسا كەرەك. ال احمەت جۇبانوۆ بولسا «قۇرمانعازىنىڭ اناسى القانىڭ دا اعالارى توكپە اقىن، اڭىراعان ءانشى، بارماعىنان بال تامعان كۇيشى، توپتان جۇلدە العان پالۋان بولعان» دەگەن دەرەك كەلتىرەدى.

«كءىشكەنتاي» مەن «تءۇرمەدەن قاشقان» كءۇيءى

XIX عاسىردا ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندە بىرىنەن-بىرى اسىپ تۇسكەن ەكى كوتەرىلىس بولعانى بارشامىزعا ءمالىم. ءبىرى، بايباقتى رۋىنان شىققان سىرىم دات ۇلى باستاعان حالىق كوتەرىلىسى بولسا، ەكىنشىسى، بەرىش رۋىنان شىققان يساتاي مەن ماحامەت كوتەرلىسى. بۇل ەكەۋى دە اق پاتشانىڭ زورلىقشىل ساياساتىنان تۋىنداعان ەرەكشە قوزعالىس ەدى. وسى ساتتەگى حالىقتىڭ اياققا تاپتالعان اسىل ارمانى بوزبالا قۇرمانعازىنىڭ كوكىرەگىنەن «كىشكەنتاي» كۇيى بولىپ لىقسىپ سىرتقا شىقتى. ال «تۇرمەدەن قاشقان» كۇيىنىڭ تاريحى بىلاي بولعان ەكەن دەسەدى.

بىردە ورال-كازاك اسكەرىنىڭ ءبىر توپ جىلقىسى جوعالدى دەگەن جەلەۋمەن قارۋلانعان توپ قىزىلقۇرت رۋىنىڭ مالىن تاركىلەيدى. بۇعان كۇيىنگەن اۋىل ازاماتتىرى تۇگەلدەي دەرلىك اتقا قونادى. وسىنى ۇيىمداستىردى دەگەن جالامەن قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلى تۇرمەگە قامالادى. ول وسى تۇرمەدە الگى اق پاتشا ساياساتىنا قارسى بولىپ قاماۋعا الىنعان الەكسەي لاۆوچكين دەگەن ورىس ازاماتىمەن تانىسادى. ءسويتىپ كۇندەر ءوتىپ ايلار اۋىنايدى. بىردە قۇرمانعازىنىڭ ارتىنان ىزدەپ اناسى القا كەلەدى.

قولى مەن اياعىنا كىسەن سالىنعان قۇرمانعازىنى تۇرمە كۇزەتشىسى اناسىنا ءشيتى مىلتىقپەن ايداپ بارادى. وسى ساتتە قوس كوزى شوپىلدەپ جاسقا تولىپ، قوم ءيىنى تۇسكەن ۇلىن كورگەن اناسى: - ە، مەن ەر تۋدىم با دەسەم جامان، جاسىق ەز تۋعان ەكەنمىن عوي. كىمنىڭ الدىندا كوز جاسىڭدى كورسەتىپ تۇرسىڭ! - دەپ ۇلىن شاپالاقپەن تارتىپ جىبەرگەن دەسەدى.

قۇرمانعازى كۇيلەرىن زەرتەۋشى ماماندار «قايران شەشەم» كۇيىنىڭ تاريحىن وسى وقيعامەن بايلانىستىرىپ جاتادى. ءسويتىپ اناسى القا اكەلگەن نان ىشىندە جاسىرىلعان ەگەۋمەن الەكسەي لاۆوچكين ەكەۋى قولدارىنداعى كىسەن مەن تەرەزەنىڭ تور تەمىرىن ءتۇنى بويى ەگەپ، قيدالاپ تۇرمەدەن قاشىپ شىعادى. مىنەكەي، «تۇرمەدەن قاشقان» كۇيىنىڭ تاريحى وسىلاي ەكەن. تۇرمە دەگەننەن شىعادى عوي. جالپى ۇلى كۇيشىنىڭ كەيىنگى ومىرىندە تۇرمەدەن بوساپ بوستاندىقتا ءومىر سۇرۋىنە ايگىلى ماقاش پراۆيتەلدىڭ تيگىزگەن كومەگى كوپ. كۇيشىنىڭ كەيىنگى ءومىرىنىڭ بوستاندىقتا وتۋىنە ماقاشتىڭ اسەرى مول بولدى دەسەك تە كەلەدى. وسى وقيعاعا قاتىستى عادىلبەك شالاحمەتوۆ ءوزىنىڭ «پياتىي سون» كىتابىندا بىلاي دەيدى. «1886 جىلى ماقاش پراۆيتەل قۇرمانعازىنى تۇرمەدەن شىعارىپ الۋعا بارىپ، نيكولاي چەرنىشەۆكيدى كەزدەستىرىپ قالادى. سول باياعى «چتو دەلات؟» رومانىن جازىپ، سىبىرگە جەر اۋدارىلعان ورىس سىنشىسىن ماقاش كورگەن جەردەن بىردەن ۇيىنە قوناق بولۋعا شاقىرادى. نيكولاي گاۆريلوۆيچ «مەن مەملەكەتتىك قىلمىسكەرمىن عوي، ماعان سىي-قۇرمەت كورسەتكەنىڭىزدى بىلسە، اق پاتشا سازايىڭىزدى بەرەدى» دەپ شىر-پىر بولادى. پاتشادان قورقاتىن «ماقاش پراۆيتەل» مە، قويار دا قويماي ۇيىنە الىپ كەلەدى. سىبىردەن استراحان تۇرمەسىنە راحىمشىلىقپەن اۋىستىرىلعان جازۋشىنى بەس كۇن قوناق قىلادى. تورت-بەس ءتىلدى قاتار بىلەتىن پوليگلوت «ماقاش پراۆيتەل» نيكولاي گاۆريلوۆيچپەن سوسياليزم توڭىرەگىندە ءبىراز پىكىر تالاستىرادى. ماقاش بۇرىننان «سوۆرەمەننيك»، «كولوكول» جۋرنالدارىن الدىرتىپ وقيتىنىن ايتقاندا چەرنىشەۆسكي ەرەكشە تاڭعالىپتى» دەيدى. وسى جەردە ماقاش تۋرالى بىرەر مالىمەت بەرە كەتەيىن.

ماقاش بەكمۇحامەدوۆ 1830 جىلى بوكەي ورداسىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1841 جىلى اشىلعان جاڭگىر مەكتەبىنىڭ العاش تۇلەگىنىڭ ءبىرى. 1845 جىلى ايگىلى مۇحامەد-سالىق باباجانوۆپەن بىرگە، ورىنبورداعى نەپليۋيەۆ كادەت كورپۋسىنا وقۋعا تۇسەدى. 1952 جىلى كورپۋستى ءتامامداعان ول بوكەي ورداسىنداعى ۋاقىتشا كەڭەستىڭ اۋدارماشىلىق قىزمەتكە جىبەرىلەدى. كەيىن كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىنداعى I جانە II وكرۋگتەرگە اكىم بولىپ تاعايىندالادى. 1892-1897 جىلدارى وردا قالاسىنداعى ۋاقىتشا سوۆەتتىڭ كەڭەسشىسى بولىپ ىستەيدى. 1904 جىلى دۇنيەدەن وزعان.

«بۇلبۇلدىڭ قۇرعىرى»

كۇيشى ومىرىندەگى ەڭ ەلەۋلى وقيعانىڭ ءبىرى ونىڭ داۋلەتكەرەيمەن جولىعۋى. بۇل شامامەن 1860 جىلداردىڭ باسىندا بولعان دەسەدى جىلناما. قۇرمانعازى جەر داۋىنا بايلانىستى سول كەزدەگى بوكەي ورداسىنىڭ بيلەۋشىسى داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلىنىڭ الدىنا كەلىپتى.

حان ورداسى بيىك دۋالمەن قورشالعان ەكەن دەسەدى. جەر داۋىنا قاتىستى قوس تاراپتا ءبىر مامىلەگە كەلە الماي كوپ ىرعاسىپتى.

وسى كەزدە داۋلەتكەرەي ءبۇي دەپ ءۇن قاتىپتى.

- قاراپ وتىرسام ەكى جاعىڭدىكى دە ءجون سەكىلدى. ەندى شىن تورەلىككە كوشەيىك. وسى جەردە ايتپاق ءبىر-اق عانا شارتىم بار. بۇل داۋدىڭ ءتۇيىنىن تەك كۇيمەن عانا شەسسەك قايتەدى؟ -دەپ قۇرمانعازىعا قاراي بۇرىلادى. قۇرمانعازى ءبىرقاۋىم ۋاقىت ءۇنسىز وتىرىپ كەلىسكەندەي سىڭاي تانىتادى. بيلەر دابىرلاسىپ كەتەدى.

- سوندا قالاي؟

- قوس ىشەكەتى قارا دومبىراعا بيلىك بەرمەك پە؟

- مەيلى، ونەرمەن سىناسام دەسە سىناسسىن.

- ءجون ءسوز!

- قىزىقتىڭ كوكەسى ەندى بولادى دەسەڭشى دەيدى جۇر دابىرلاسىپ.

- ءسىز الىستان كەلگەن قوناقسىز عوي، ەڭ اۋەلى كۇيدى ءوزىم باستايىن،- دەپ توردە ىلىنگەن دومبىراسىن قولعا الىپ، «بۇلبۇل» كۇيىن سۇڭقىلداتا جونەلەدى. وتىرعاندار قايران قالىپ:

- ياپىراي، مىناۋىڭ ادامشا سويلەيدى عوي دەيدى.

- كۇيدىڭ اتى «بۇلبۇل»، ەدى دەيدى داۋلەتكەرەي ماڭدايىنىڭ تەرىن ءسۇرتىپ.

- ءاپ، بارەكەلدى!

- كۇي دەپ وسىنى ايت!

ەندى قۇرمانعازى نە دەر ەكەن؟-دەپ جينالعان جۇر دەمىن ىشىنە تارتادى.

ەكىنشى كەزەك قۇرمانعازىعا كەلەدى. جۇرت تىنا قالىپ كۇيگە قۇلاق تۇرەدى. بىردە ورتتەي قاۋلاعان، كەيدە قورعاسىنداي اۋىر، بىردە قاۋىرسىنداي جەڭىل جۇردەك قاعىسقا داۋلەتكەرەي ءدان ريزا بولىپ.

– بۇل كۇيدىڭ اتى نە بولدى دەيدى. مۇنىڭ دا اتى «بۇلبۇل»،- دەيدى قۇرمانعازى بال-بۇل جانىپ.

- جوق، مىناۋىڭىز «بۇلبۇل» ەمەس، ناعىز «بۇلبۇلدىڭ قۇرعىرى» ەكەن، – دەيدى داۋلەتكەرەي شات-شادىمان بولىپ.

وسىلايشا داۋلەتكەرەي مەن قۇرمانعازى ەكى رۋلى ەلدىڭ اراسىنداعى ورشىگەن جەر داۋىنا قاتىستى دۇنيەنى كۇيمەن شەشىپ، ەكى جاقتى دا ريزا ەتكەن ەكەن دەسەدى كونە دەرەك.

قۇرمانعازىنىڭ تءول شءاكءىرتءى

قۇرمانعازىنىڭ سوڭىنان ەرىپ ءتالىم العان شاكىرتتەرىنىڭ سانى قىرىققا جاقىن، الايدا سولاردىڭ ىشىندە ەڭ تاڭداۋلىسى دينا نۇرپەيىسوۆا بولعان ەكەن دەسەدى. ول نەبارى سەگىز جاسىندا-اق داۋلەتكەرەي مەن تۇركەشتىڭ، بايجۇما مەن بالامايساڭنىڭ كۇيىن ناقىشىنا كەلتىرىپ تارتاتىن بولعاندىقتان، ەل ىشىندە «دومبىراشى قىز» اتانادى. دينانىڭ وسى داڭقىن ەستىپ، قۇرمانعازى ارنايى ىزدەپ كەلەدى.

دينا توعىز جاسىنان ون توعىز جاسقا كەلىپ ۇزاتىلعانشا قۇرمانعازىنىڭ قاراماعىندا بولعان. ءسويتىپ ءوسىبىر قارشاداي قىزدىڭ بولاشاعىنان زور ءۇمىت ەتەدى. قۇرمانعازى ءوزىنىڭ كۇي مۇراسىن سوڭىنان جەتكىزە بىلەتىن ديناداي شاكىرتتى ءدوپ باسىپ تانۋىنىڭ ءوزى اۋليەلىككە پارا-پار جاعداي دەسەك تە بولادى. سەبەبى، قۇرمانعازى كۇيلەرىنىڭ دەنىن وسى كىسى جەتكىزدى. ونىڭ دومبىرا تارتىسىنا ءدان ريزا بولعان ۇستازى: «ەگەر مەنىڭ سول قولىم مەن دينانىڭ وڭ قولىن ءبىر ادامعا بەرسە، وندا ودان اسقان دومبىراشى بولماس ەدى»، – دەپ ايتقان كورىنەدى.

ەندىگى ءسوزدى ايگىلى قالامگەر ءابىش كەكىلبەۆقا بەرسەك. «قۇرمانعازى، البەتتە، تاستاق جەرگە ونسە دە، تاقىر جەردەن وسكەن جوق. ءبىر عانا ءابىلقايىر اۋلەتىنەن داۋلەتكەرەي، سەيتەك، مۇحيت، دينا، ناۋشا، لۇقپان، جانتورە، تۇركەشتەر شىقتى. وسىنداي الاپاتى ارتاقان كۇي كۇركىرىنىڭ ورتاسىنان انداعايلاپ، وقشاۋ تۇرۋى – ءتاڭىردىڭ مۇعجيزاسى ەدى. تاۋ جىعارداي تاۋسىلا شايقالار، تەڭىزدى توڭكەرەردەي تەڭسەلە كۇيزەلەر، نوسەرلەتە سەبەلەيتىن ءنوپىر ءۇن مەن قىردا ويناعان كيىكتىڭ قىرىق قۇيقىلجىعان دۇرسىلىندەي قۇبىلمالى ىرعاق تەك قۇرمانعازىعا عانا ءتان»، – دەپ جازادى كەمەڭگەر-جازۋشى. ءبىر عۇمىرىندا زامانانىڭ قىسىمىنا ءتۇسىپ تۇرمەدەن كوز اشپاعان ۇلى كۇيشى 1880 جىلدارى استراحان تۇبىندەگى ساحما ەلدى مەكەنىنە قونىس اۋدارادى. ءومىرىنىڭ سوڭعى مەزەتىنە دەيىن وسى مەكەندە ءومىر سۇرگەن ايگىلى كۇيشى جەتپىس ءبىر جاسقا قاراعان شاعىندا جالعاننان جارىعى تاۋسىلىپ دۇنيەدەن وزادى. ەسەسىنە ارتىندا تۋعان ەلى باردا ەش ولمەيتىن الاپات تۋىندىلارى قالدى.