تۇتىنۋشى تانىم: تويعا تاۋەلدى بولۋىمىزدىڭ سەبەبى نە؟
(نەمەسە ءسابيت دونەنتاەۆتىڭ قوس شۋماق ولەڭى حاقىندا)
ءبىز ەگەمەن ەل بولعالى تابيعي رەسۋرستان باسقا نەلىكتەن سىرتقا ءبىر نارسە ءوندىرىپ ساتا المادىق؟ ەكونوميكامىز قالايشا يمپورتتىق كىرىپتارلىققا ۇرىندى؟ وسىنىڭ سەبەبىنە ءۇڭىلىپ، بايىبىنا ەندەپ بارا الدىق پا؟ ءبىز مۇنىڭ جاۋابىن باسقادان ىزدەيتىن سەكىلدىمىز.
ايتار ءۋاجىمىز، بۇگىنگى قازاق بۇرىنعى قازاققا ەش ۇقساماعاندىقتان ۇساقتالىپ كەتتى، اگاراكي، اتا-بابالارىمىزدىڭ جولىنان ەش اينىماعاندا ايىمىز وڭىنان تۋاتىن ەدى دەگەن سەكىلدى جاۋاپتارمەن ءوز-وزىمىزدى الدارقاتاتىن سياقتىمىز.
اعىلشىن فيلوسوفى رودجەر بەكوننىڭ «قانداي دا ءبىر كوزقاراستى راستاۋ ءۇشىن اتا-بابانىڭ دانالىعىنا، ابدەن ادەت بولىپ كەتكەن داعدىعا جۇگىنۋدىڭ نەندەي قاجەتى بولدى ەكەن» دەپ وتىرعانى دا وسى ەمەس پە؟
ەندى تاقىرىبىمىزدىڭ نەگىزگى مانىنە ءۇڭىلىپ، بىردەن «تۇتىنۋشى تانىم» ۇعىمىنا قاراي ويىسىپ كورسەم دەيمىن. مەن «ءوندىرۋشى سانا» مەن «تۇتۋشى سانا» اراسىنا قادەري-قالىمشە توقتالىپ «قازاققا قانداي فيلوسوفيا كەرەك؟» دەگەن» كولەمدى دۇنيە جازعاندىقتان، بۇل جولى تەك ءسابيت دونەنتاەۆتىڭ قوس شۋماق ولەڭىنەن تۋىنداعان يدەيا توڭىرەگىندە عانا وي وربىتكەندى ءجون ساناپ وتىرمىن. سونىمەن تۇتىنۋشى تانىم قازىعىنا بايلانىپ، ودان شىقپاستاي شىرمالعانىمىزدىڭ تاعى ءبىر دالەلى – توي مەن تومالاق ماسەلەسى. جالپى بوگدە ءبىر جاننىڭ اۆتونومدى كوزقاراسى مەن ونىڭ ومىرگە دەگەن جەكەلەي ۇستانىمىن تالقىلاپ ەشتەڭە دە ايتا المايمىن. سەبەبى كەز كەلگەن ادامنىڭ دەربەس تۇسىنىگى دەگەن بولادى ەمەس پە؟
ال ءوز تاۋەلسىز تۇسىنىگىم جايىندا، ونى وقىرمانعا كەڭىنەن تاراتىپ ايتىپ بەرۋگە تولىقتاي قاقىم بار دەپ ەسەپتەيمىن. ءوز باسىم قاندايدا ءبىر اتقارعان قىزمەت ورىنىما قاتىستى شارۋانىڭ ەشبىرىنەن ەرىنگەن دە قاجىعان دا ەمەسپىن. تەك سونىڭ وتىرىكتەر مەن تۇككە تۇرعىسىز ۇراندارىنا ماتالعان ماعىناسىزدىعىنان شارشادىم. اسىرەسە ۋاقىتتان ۇتىلعان ەل تانىمىنىڭ كەرتارتپالىعىنان قاتتى قالجىرادىم. ادام عۇمىرىنىڭ نەگىزگى ءمانىن جاستىق جالىنى قۇرايدى دەسەك، سول قۋاتتىڭ قانشاسىن ءبىز نەندەي دۇنيەلەرگە بولا سارپ ەتىپ وتىرمىز.
ماسەلە سوندا؟ ارينە، ءبىزدىڭ ەنەرگيانىڭ ءبىرشاما بولىگى ىرىزدىق تابۋعا ونىڭ ىشىندە توي مەن تومالاققا كوبىرەك جۇمسالاتىنى ەش جاسىرىن ەمەس قوي.
ىلگەرىدەگى ءبىر جازبامدا «كوكەك ايىن «ءساۋىر» دەپ وزگەرتىپ العانىمىز سەكىلدى اپتالىق كۇنتىزبە سوڭىندا تۇرعان سەنبى مەن جەكسەنبى اتاۋلارىن دا تۇبىرىمەن قۇرتىپ «توي» مەن «تومالاق» دەپ اتاساق جارار ەدى» دەپ اشىنا جازعان ەدىم.
راس، قازاق تانىمى ءۇشىن ساۋىق پەن سايران، توي مەن تومالاق عۇمىردىڭ باستى قاعيداسىنا اينالىپ، ول ەڭ اۋەلى، ديپلوماتيا دەڭگەيىنە دەيىن «كەمەلدەنىپ» كەتىپ وتىر. بۇل، ارينە، وتە قورقىنىشتى جاعداي. قازاق تويىنىڭ نەگىزگى ءموتيۆى – تاماق، ال مۇنى «تۇتىنۋشى تانىم» كىرىپتارلىعىنىڭ ەڭ ۇلكەنى دەپ مويىنداماي كورىڭىز ەندى. سونىمەن «تۇتىنۋشى تانىم» شىرماۋىنا ماتالىپ تويعا تاۋەلدى بولۋىمىزدىڭ سەبەبى نە؟
بىرىنشىدەن، بۇل ءبىزدىڭ كەشەگى تاريحي، تەرەڭ جاراقاتىمىزدىڭ سالدارى. جالپى، جوقشىلىق كورگەن كەشەگى پسيحولوگيالىق سىرقاتىمىزدىڭ «مىنە، كوردىڭىزدەر مە، ءبىزدىڭ دە قولىمىز ءوز اۋىزىمىزعا جەتتى، ال ەندى نە ىستەيسىڭدەر؟» دەگەن سەكىلدى ماقتانىش سەزىمىنىڭ (بەيسانا) ويانۋى.
بۇل قۇلدىڭ ءوزىن ءبىر مەزەتكە بولسىن «باقىتتى» قوجايىن سەزىنىپ، ماڭايىنان ماداق ءسوز ەستىپ ەرەكشە مارقايۋ ارەكەتىنە كوبىرەك ۇقسايدى.
ال ەندى رۋحاني قۇلدىراۋىمىزدىڭ ەڭ ۇلكەن دالەلىنە كەلسەك، ءبىز ادام ءومىرىن اس-سۋمەن عانا بايلانىستىرىپ، ونى تەك تاماق جەيتىن اپپارات رەتىندە عانا ەلەستەتۋىمىزدە بولىپ وتىر.
ءبىر-اق مىسال. ەڭ الدىمەن استاۋ-استاۋ ەت ۇسىنىپ، ونىڭ ارتىنان ءتاتتى تورت بەرۋىمىزدىڭ ءوزى الگى ادامدى كەلەكەلەۋ مەن قورلاۋدى بىلاي قويعاندا تىرىدەي ءولتىرۋ دەپ تۇسىندىرسەك تە بولادى...
شىنىمەن-اق ءبىزدىڭ حالىق، ەتكە كەلگەندە ەسىنەن تانا جازدايدى.
ءدال ءقازىر دە داستارحان باسى قاراپايىم حالىقتىڭ ساياسي تاقىرىپتاردى قىزۋ تالقىلايتىن جاسىرىن الاڭىنا اينالعانى قاشان...
ال اۆتونومدى، ازاماتتىق كوزقاراسىمىزدى اشىق ايتۋعا كەلگەندە اۋىزىن بۋعان وگىزدەيمىز…
دەموكراتيالىق قوعام قۇندىلىقتارىنا قاتىستى «جەتىلگەن ازاماتتىق» داۋىستارىمىز تەك داستارحان باسىندا عانا جارقىن-جارقىن شىعا باستاعانىمەن، الگى دونەنتايەۆ ايتقانداي ەتكە كەلگەندە ەلشىل، ادىلەتشىل ارەكەتتەرىمىز، استان كەيىن ءبارى دە ۇمىت بولىپ، ءبارى دە جايىنا قالادى.
سونىمەن XX عاسىر باسىندا عۇمىر كەشكەن، قازاق قالامگەرىنىڭ ءبىرى، ءسابيت دونەنتايەۆ ءوزىنىڭ 1918 جىلى جازعان «قاۋلى» اتتى ولەڭىندە بىلاي دەيدى.
ءسوز ءبىتتى، ەت جەلىندى، قاۋلى قالدى،
حالىقتا كىنا بار ما، اۋىزىنا الدى.
ەتتىڭ دە، ەلدىڭ-داعى مەرەيى ءوسىپ،
ەرمەكتىك ءبىر اڭگىمە بولدى، قالدى...
سونىمەن جۇرت تارايدى اسىن ءىشىپ،
تاڭ اتسا تاز قالىپقا قالعان ءتۇسىپ.
قاۋلىنى كۇندە-كۇندە جاسايتۇعىن،
ەت بار ما قازان-قازان تۇرعان ءپىسىپ.
ولەڭنەن كورىپ وتىرعانىمىزداي اقىن، قازاقتىڭ كوپ دۇنيەسى ەتكە دەيىن ەرمەك ءۇشىن عانا ايتىلادى. الگى بۋى بۇرقىراعان جال مەن جايا ورتاعا قويىلىپ، ەت جەلىنىپ، سۇيەك مۇجىلگەننەن كەيىن، ماناعى ەل جايىندا ايتىلعان سوزدەردىڭ بارلىعى ءبىر دەمدە ۇمىت بولىپ، قارىن تويعان سوڭ ءبارى دە جايىنا قالادى دەگەندى مەڭزەيدى. راس، ءقازىر دە ءدال وسىلاي عوي.
سونىمەن، ەت دەدىك، ەرەمەك دەدىك... وسى ورايدا مىنا ءبىر دۇنيەنى دە ايتا كەتكەنىمىز ءجون سەكىلدى. جالپى بۇگىنگى قازاق ءومىرىن قازان-قازان ەتپەن، ونىڭ ىشىندە مالمەن بىرگە بايلانىستىرۋ كوزقاراسىنا جاڭاشا ءتاپسىر كەرەك ءتارىزدى. بۇرىنعى اتا-بابالارىمىز مال باققان، ەندەشە قازاقتىڭ مالسىز كۇنى جوق، نەمەسە ەكس پرەزيدەنتىمىز ءجيى ايتاتىن «ەكى سيىر ساتىپ ال دا، ءوزىڭدى اسىرا» ۇراندارى قالايدا قازاقتى تۇقىرتۋ مەن ەسەيتپەۋدىڭ ەسكى ءتاسىلى-تۇعىن.
كەشىرەرسىز، بۇل ەندى اتا بابالارىمىزدىڭ ەمەس، ءبىزدىڭ ءوز ءداۋىرىمىز ەمەس پە؟ ءبىز دە كۇن ەرتەڭ بولعاندا، كەلەر ۇرپاقتىڭ اتا-باباسىنا اينالاتىنىمىز انىق ەمەس پە؟ ايگىلى فرانسۋز تاريحشىسى ل.فەۆردىڭ زيالى ادام «بارلىق ءداۋىردىڭ ادامى بولا ءبىلۋى كەرەك» دەپ وتىرعانى دا وسى بولار.
كەرىسىنشە قازاقتىڭ سايىن دالاسى مەن توپىراعىن قىرۋار مالعا ەمەس، ءتۇرلى كوكەنىستەر مەن تەحنولوگياعا تولتىرىپ، كەم دەگەن دە ءبىز ءجۇز، (100) يا بولماسا ءجۇز ەلۋ (150) جىل العا وزىپ ويلاۋدىڭ اۋماعىنا ءوتۋىمىز كەرەك شىعار. وزىق ويلى ەل تانىمى ءوز بولاشاعىن، قالابەردى ادامزات قامىن ويلاۋمەن عانا ۇشپاققا شىقپاق.
ءبارىڭىز دە بىلەسىز، الەمنىڭ جىلىنۋ ۇدەرىسى مەن ادام سانىنىڭ كۇن ساناپ قاۋىرت ءوسۋى بۇگىنگى عالىمنىڭ نەگىزگى باس اۋرۋىنا اينالىپ وتىر. ەڭ ۇلكەن ماسەلە سالت پەن سانانىڭ ەرتەڭگى ۋاقىت ستاندارتتارىنا بارىنشا سايكەس، بارىنشا ۇيلەسىمدى بولۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. ءبىزدىڭ ەل رەتىندەگى ەسەندىگىمىز بەن ساۋلىعىمىزدىڭ كەپىلى دە وسى بولماق. مىنەكەي، ءبىزدىڭ جىسىل ەكونوميكا دەپ ءسوز شىعىنداپ وتىرۋىمىزدىڭ ءمانىسى دە وسى-تۇعىن.
راس، ىلگەرىدە قازاق داستارحانىندا ەتتى الماستىراتىن وزگە دە تاعام تۇرلەرىنىڭ تاپشىلىعىنان ەرىكسىز ەتكە دەگەن سۇرانىسىمىز جوعارى بولدى.
ال بۇگىنگى ءومىر ءسۇرۋ سالتىمىزدا سول تاۋەلدىلىكتى اتا سالتى رەتىندە ارى قاراي دارىپتەپ، قايىرا قورعاشتاۋدىڭ قانشالىقتى قاجەتى بار دەپ ويلايسىز؟
ارينە، بۇل تۇبەگەيلى ەتتەن تىيىلايىق دەگەن تۇجىرىم ەمەس. دۇرىس ءتۇسىنىڭىز! بۇل تۇرعىدان كەلسەك، ءبىز «سوعىم» مەن «قۇربان ايت» ۇعىمدارىنا دا سۋ جاڭا ينتەرپرەتاسيا بەرگەنىمىز ءجون.
بۇگىن بۇل تۇسىنىگىم جەكە باستى ءاجۋالاۋ مەن كەلەكە ەتۋدىڭ الۋان ءتۇرلى امالىنا اينالعانىمەن، كەلەر ۋاقىتتىڭ قاقپاسىن ءدال وسىنداي جاڭا تۇسىنىكتەردىڭ قاعارىنا مەنىڭ تيتتەي دە كۇمانىم جوق...
***
ال ەندى ءوندىرۋشى (ەكسپورتتىق) سانا دەگەنىمىز نە؟ اقىل مەن تانىم بۇل كاتەگورياعا اۋىسقاندا نەندەي جەتىستىكتەرى جولعا قويىلادى؟ ءسوز جوق، ءوندىرۋشى سانا وركەنيەتكە قوسىلۋدىڭ ەڭ نەگىزىگى العى شارتى بولىپ سانالادى. ءوندىرۋشى سانا الەمنەن كەز كەلگەن ۇلتتىڭ ءوز ورىنىن ويىپ تۇرىپ انىقتاۋعا، ولاردىڭ بىر-بىرىمەن كاسىبي باسەكەگە تۇسۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
وسىلايشا « تۇتىنۋشى تانىم» دۇرىسى ولكەلىك ولشەم ءوز كەزەگىندە كۇزگى جاپىراقتاي سەلدىرەپ، وركەنيەتتىك تانىمنىڭ بىرتىندەپ ورىستەۋىنە جول اشادى. ءبىز سوندا عانا سانا اۋماعىمىزدىڭ سونشالىقتى تارى ەكەنىنە، ونىڭ نەگىزگى كىسەنى مەن كەدەرگىسى ورتاعاسىرلىق ءدىني دوگماتيزممەن استاسقان كونە كوزقاراسىمىز بەن مەن سوسياليستىك جۇيە ءسىڭىرىپ تاستاعان كەشەگى ستەرەوتيپتەر ەكەنىنە كوزىمىزدى جەتكىزەر ەدىك.
ايتالىق، جەرشىلدىك پەن رۋشىلدىقتىڭ بارىپ تۇرعان وركەنيەتتىڭ باستى جاۋى ەكەنىن، كەشەگى كەڭەستىك جۇيەدەن ۇيرەنگەن ميكروقۋلىقتارىمىز بەن سۇمدىقتارىمىزدىڭ، سونداي-اق قۇرىققا سىرىق جالعاپ ءجۇرىپ يتشىلەپ العان بۇگىنگى مەملەكەتتىك سىيلىعىمىزدىڭ كاسىبي ادەبيەت پەن ونەرگە تيتتەي دە قاتىسى جوق ەكەنىن، ەڭ باستىسى، الەمدىك ستاندارتتىڭ بار ەكەنىن، ونىڭ نەگىزگى ولشەمى نوبەل مەن كانن، پۋليتسەر مەن بۋكەر ەكەنىن ءبىراۋىزدان مويىندار ەدىك.
قايىرا ايتايىن، ءبىز الەمدى وسى ستاندارتتار مەن ءوندىرۋشى (ەكسپورتتىق) سانا ولشەمىنە ءوتىپ قانا وزىمىزبەن ساناستىرا الامىز.
كەرى كەتپەيىك، كەرىسىنشە ەل بولىپ كوگەرەيىك دەسەك، بۇدان باسقا ءبىزدىڭ ەشقانداي دا تاڭدار جولىمىز جوق. كەشەگى قاندى قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن ەلىمىزدە «جاڭا قازاقستان» ۇعىمى اينالىمعا ءتۇستى. بۇل جاڭا تانىم، تىڭ كوزقاراس تۋرالى ۋاقىتتىڭ ءوز داۋىسى بولسا كەرەك. ەڭ باستىسى، جاڭا ۋاقىتتىڭ ءوزى «جاڭا قازاقستاننىڭ» بۇدان كەيىنگى ۇستانار جولى مەن تۇتىنار تانىمى قانداي بولۋ كەرەك دەگەن ونتولوگيالىق سۇراقتى قويىپ وتىر. مىنە، ماسەلەنىڭ ۇلكەنى دە وسى…